 |
| Số lượng gói thầu phản ánh tốc độ phân cấp thì quy mô của các dự án lại cho thấy mức độ phân quyền đang được mở rộng mạnh mẽ. Cấp cơ sở đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi quản lý đầu tư công. Ảnh minh họa được tạo bằng AI: Ngọc Tuấn |
Làn sóng mời thầu từ cấp xã, phường, đặc khu
Những năm trước đây, bên mời thầu đối với các gói xây lắp quy mô lớn chủ yếu là Ban quản lý dự án (BQLDA) cấp tỉnh, cấp huyện hoặc các sở, ngành chuyên môn. Sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, bức tranh này đang thay đổi nhanh chóng khi nhiều xã, phường, đặc khu trực tiếp đảm nhiệm vai trò chủ đầu tư đối với các công trình, dự án.
Theo rà soát của Báo Đấu thầu, ngay từ tháng 6/2026 đã xuất hiện nhiều gói thầu xây lắp do UBND xã, phường, đặc khu và BQLDA cấp cơ sở tổ chức lựa chọn nhà thầu. Có thể kể đến BQLDA xã Phú Túc (Gia Lai), Văn phòng HĐND và UBND phường Minh Hưng (Đồng Nai), BQLDA đầu tư xây dựng phường Bà Rịa (TP.HCM), BQLDA đầu tư xây dựng xã Cần Giuộc (Tây Ninh), BQLDA đầu tư xây dựng Đặc khu Côn Đảo (TP.HCM),…
Sang tháng 7, xu hướng này thể hiện rõ nét hơn. Theo thống kê của phóng viên, khoảng 40 gói thầu xây lắp lớn do chủ đầu tư, bên mời thầu cấp xã, phường, đặc khu được đăng tải trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Các dự án trải rộng ở nhiều lĩnh vực như giao thông, thủy lợi, chỉnh trang đô thị, trường học, hạ tầng kỹ thuật và tái định cư, phản ánh phạm vi phân cấp ngày càng rộng trong quản lý đầu tư công.
Đáng chú ý, quy mô các gói thầu không còn dừng ở các công trình dân sinh có giá trị vài tỷ hoặc vài chục tỷ đồng. Nhiều gói thầu có giá hàng trăm tỷ đồng, thậm chí tiệm cận ngưỡng nghìn tỷ đồng. Một số hồ sơ mời thầu quy định giá trị bảo đảm dự thầu lên tới hàng chục tỷ đồng, cho thấy quy mô nguồn vốn và mức độ phức tạp của các dự án được giao về cấp cơ sở đã thay đổi đáng kể.
Sự chuyển dịch này là biểu hiện cụ thể của quá trình phân cấp, phân quyền trong quản lý đầu tư công. Thay vì tập trung phần lớn dự án tại BQLDA cấp tỉnh như trước đây, nhiều địa phương đã giao trực tiếp cho BQLDA cấp xã, phường, đặc khu quản lý và tổ chức lựa chọn nhà thầu. Vai trò của cấp cơ sở trong quá trình chuẩn bị, triển khai và quản lý dự án cũng được mở rộng. Tuy nhiên, việc được giao thêm dự án và thẩm quyền đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn. Khác với giai đoạn trước, khi nhiều đơn vị cấp xã chủ yếu quản lý các công trình nhỏ, nay không ít BQLDA cấp cơ sở phải tổ chức lựa chọn nhà thầu cho những dự án có giá trị lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Mỗi gói thầu đòi hỏi chủ đầu tư cấp xã thực hiện một chuỗi công việc chuyên môn, từ lập hồ sơ mời thầu (HSMT), xây dựng tiêu chuẩn đánh giá, tiếp nhận và trả lời yêu cầu làm rõ đến đánh giá hồ sơ dự thầu (HSDT), xử lý kiến nghị, hoàn thiện và quản lý hợp đồng. Khi quy mô gói thầu tăng lên, chất lượng của từng khâu càng tác động trực tiếp đến tính cạnh tranh, minh bạch, tiến độ dự án và hiệu quả sử dụng vốn.
Do đó, câu chuyện không còn đơn thuần là cấp xã, phường bắt đầu tổ chức đấu thầu, mà là cấp cơ sở đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi quản lý đầu tư công. Năng lực tổ chức lựa chọn nhà thầu, quản trị dự án và xử lý tình huống phải được nâng lên tương xứng với quy mô nguồn vốn và trách nhiệm được giao.
Phân cấp mạnh hơn phải đi cùng nâng cao chất lượng lựa chọn nhà thầu
Nếu số lượng gói thầu phản ánh tốc độ phân cấp thì quy mô của các dự án lại cho thấy mức độ phân quyền đang được mở rộng mạnh mẽ.
Một trong những minh chứng rõ nét là Gói thầu Xây lắp (Gói số 01) thuộc Dự án Kè hai bờ sông Dinh đoạn từ cầu Điện Biên Phủ đến cầu Nhà máy nước, do BQLDA đầu tư xây dựng phường Bà Rịa (TP.HCM) làm chủ đầu tư. Gói thầu có giá 860,834 tỷ đồng. Kết quả lựa chọn nhà thầu cho thấy liên danh các nhà thầu được lựa chọn với giá 812,599 tỷ đồng, thấp hơn giá gói thầu khoảng 48,2 tỷ đồng. Trong quá trình phát HSMT, gói thầu phát sinh nhiều yêu cầu làm rõ liên quan đến hồ sơ thiết kế, tiên lượng, yêu cầu áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) và các nội dung kỹ thuật. Đây vốn là những tình huống thường gặp ở các dự án quy mô lớn do BQLDA chuyên ngành hoặc cấp tỉnh tổ chức trước đây, nhưng nay đã xuất hiện tại một dự án do BQLDA cấp phường mời thầu.
Tương tự, tại Hà Nội, UBND phường Sơn Tây đang tổ chức lựa chọn nhà thầu Gói thầu số 11 - Thi công xây dựng thuộc Dự án Mở rộng tuyến đường tránh Sơn Tây. Theo HSMT, giá gói thầu này lên tới 1.121 tỷ đồng và yêu cầu về năng lực và kỹ thuật của gói thầu không hề ở mức "cấp xã". Theo đó, HSMT yêu cầu nhà thầu phải từng hoàn thành hoặc hoàn thành phần lớn ít nhất một công trình giao thông đường bộ mặt đường bê tông nhựa cấp đặc biệt có giá trị tối thiểu 439,955 tỷ đồng và một công trình cầu đường bộ bê tông cốt thép cấp II trị giá tối thiểu 111,822 tỷ đồng. Song song đó, gói thầu cũng có hệ thống tiêu chí kỹ thuật rất chi tiết, từ nguồn gốc vật liệu, biện pháp thi công theo từng phân đoạn đến kế hoạch huy động nhân lực, thiết bị và vật liệu.
Hai trường hợp trên cho thấy sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều dự án hạ tầng có quy mô lớn đã được giao cho các chủ đầu tư, BQLDA cấp xã, phường trực tiếp tổ chức lựa chọn nhà thầu. Đây không chỉ là sự thay đổi về đầu mối quản lý mà còn là bước chuyển về trách nhiệm trong quản lý đầu tư công.
Ở góc độ chuyên môn, quy mô gói thầu càng lớn càng đòi hỏi chất lượng cao hơn trong từng khâu của quá trình lựa chọn nhà thầu, từ lập, phê duyệt HSMT, xác định tiêu chuẩn đánh giá, tổ chức đánh giá HSDT đến xử lý kiến nghị và quản lý hợp đồng. Chất lượng của các khâu này sẽ có tính chất quyết định. Trong bối cảnh này, năng lực của chủ đầu tư và tổ chuyên gia đấu thầu trở thành yếu tố then chốt. Đặc biệt đối với hệ thống BQLDA cấp xã, phường, đặc khu mới được hình thành sau sắp xếp đơn vị hành chính, việc chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ đấu thầu sẽ góp phần hạn chế sai sót, nâng cao chất lượng lựa chọn nhà thầu, giảm nguy cơ phát sinh kiến nghị. Mới đây, trường hợp nhầm lẫn hy hữu trong HSMT gói thầu xây lắp Bệnh viện Đa khoa Ba Vì (hơn 117,3 tỷ đồng) do UBND xã Vật Lại (TP. Hà Nội) làm chủ đầu tư là một ví dụ. Cụ thể, phần công việc đã được tách thành một gói thầu độc lập khác nhưng vẫn xuất hiện trong bảng khối lượng mời thầu của gói xây lắp nêu trên. Đây là một tình huống nghiệp vụ hiếm gặp, đòi hỏi việc rà soát HSMT ở cấp xã cần được chú trọng hơn trong bối cảnh gia tăng số lượng lớn dự án sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Có thể thấy, làn sóng mời thầu xây lắp từ các BQLDA cấp xã, phường, đặc khu là bước chuyển tất yếu trong quá trình phân cấp, phân quyền về đầu tư công. Khi năng lực tổ chức lựa chọn nhà thầu được nâng lên đồng bộ với thẩm quyền được giao, mục tiêu đưa quyền quyết định về gần cơ sở mới thực sự phát huy giá trị, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư công và nâng cao chất lượng các công trình.
