 |
| Trong bối cảnh mới, các nhà thầu phải cạnh tranh bằng năng lực thực sự, bằng uy tín, chất lượng thực hiện hợp đồng để có cơ hội được lựa chọn và “an toàn” khi hậu kiểm. Ảnh: Lê Tiên |
Loạt văn bản pháp lý mới trong lĩnh vực xây dựng
Ngày 1/7/2026 đánh dấu một trong những đợt cải cách pháp lý lớn nhất của ngành xây dựng trong nhiều năm trở lại đây khi Luật Xây dựng 2025 cùng hàng loạt nghị định (NĐ) hướng dẫn chính thức có hiệu lực. Từ quản lý xây dựng (NĐ 217/2026/NĐ-CP); quản lý chi phí đầu tư xây dựng (NĐ 206/2026/NĐ-CP); hợp đồng xây dựng (NĐ 210/2026/NĐ-CP); quản lý chất lượng, thi công xây dựng và bảo trì công trình xây dựng (NĐ 207/2026/NĐ-CP); quản lý vật liệu xây dựng (NĐ 209/2026/NĐ-CP) đến điều kiện năng lực hoạt động xây dựng, Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng (NĐ 212/2026/NĐ-CP) đều có nhiều điểm mới tác động trực tiếp đến hoạt động của nhà thầu xây dựng.
Bên cạnh đó, NĐ số 193/2026/NĐ-CP quy định về quyết toán vốn đầu tư dự án; NĐ số 220/2026/NĐ-CP về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 67/2023/NĐ-CP quy định về bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới, bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc, bảo hiểm bắt buộc trong hoạt động đầu tư xây dựng cũng có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026.
Toàn bộ vòng đời của một dự án xây dựng, từ chuẩn bị đầu tư, thiết kế, lựa chọn nhà thầu, thi công, bảo hiểm, nghiệm thu đến quyết toán, được điều chỉnh bằng một hệ thống văn bản hướng dẫn mới.
Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng, Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về xây dựng theo hướng xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, thông thoáng, minh bạch, an toàn, chi phí tuân thủ thấp, giảm thủ tục tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, tăng tính tự chủ của doanh nghiệp đi đôi với minh bạch dữ liệu, chuẩn hóa quy trình.
Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng cho biết một số điểm mới nổi bật như bổ sung quy định cho phép người quyết định đầu tư được quyết định sử dụng các loại thiết kế tại báo cáo nghiên cứu khả thi phù hợp với tính chất, yêu cầu kỹ thuật của dự án. Nội dung thẩm định được đơn giản hóa, cơ quan chuyên môn về xây dựng chỉ kiểm soát về an toàn xây dựng, phòng cháy chữa cháy, tuân thủ quy chuẩn, tiêu chuẩn, sự phù hợp với quy hoạch làm cơ sở lập dự án, các nội dung khác phân quyền cho người quyết định đầu tư, chủ đầu tư thực hiện. Bãi bỏ thủ tục thẩm định thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở tại cơ quan chuyên môn về xây dựng; phân quyền chủ đầu tư kiểm soát đối với tất cả các thiết kế xây dựng sau khi dự án đầu tư được phê duyệt; nâng cao vai trò, trách nhiệm của tư vấn thiết kế, tư vấn thẩm tra trong các nội dung về chuyên môn đối với các thiết kế này...
Về xây dựng công trình, rà soát, cắt giảm đối tượng phải thực hiện thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu; cụ thể hóa về điều kiện khởi công xây dựng. Về xác định, quản lý chi phí, quy định rõ về khái niệm, nội dung, cách xác định, quản lý chi phí đầu tư, hệ thống công cụ định mức, giá xây dựng. Sửa đổi quy định liên quan đến việc sử dụng, tham khảo các công cụ này trong việc xác định chi phí đầu tư xây dựng, bảo đảm thuận tiện, linh hoạt, phù hợp với các cơ chế đặc thù. Về quản lý hợp đồng, điều chỉnh, bổ sung một số quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với quy định của Luật Đấu thầu, Bộ luật Dân sự năm 2015 và nguyên tắc tự do, tự nguyện thỏa thuận trong giao kết hợp đồng.
Về quản lý năng lực hoạt động xây dựng, bãi bỏ yêu cầu về điều kiện năng lực và chứng chỉ năng lực của doanh nghiệp; cắt giảm một số lĩnh vực yêu cầu chứng chỉ hành nghề của cá nhân. Đồng thời, các văn bản quy phạm pháp luật còn bổ sung các quy định về: Hệ thống thông tin, Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng nhằm "định danh công trình", đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công…
Một số nội dung thay đổi có tác động rõ nét đến hoạt động của nhà thầu, hợp đồng xây dựng. Theo ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), NĐ 210/2026/NĐ-CP tạo môi trường pháp lý bình đẳng cho các chủ thể tham gia hợp đồng xây dựng. Đặc biệt, NĐ phân biệt rõ rủi ro lường trước và không lường trước; chuyển từ xử lý hậu quả sang quản trị rủi ro từ đầu; bổ sung quy định về hoàn cảnh thay đổi cơ bản, biến động giá bất thường; quy định trình tự xử lý; nghĩa vụ, trách nhiệm quản lý, xử lý và khắc phục rủi ro của các bên; phương pháp điều chỉnh đơn giá và giá hợp đồng linh hoạt hơn; quy định cụ thể điều kiện, trình tự và hậu quả pháp lý của việc chấm dứt hợp đồng…
Những điểm mới nổi bật này sẽ tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực hiện hợp đồng xây dựng, hạn chế những rủi ro từng xảy ra cho nhà thầu khi giá nguyên vật liệu biến động mạnh bất thường.
Tiếp tục hoàn thiện pháp luật đấu thầu
Cùng với một loạt quy định mới trong lĩnh vực xây dựng, pháp luật về đấu thầu cũng đang trong lộ trình sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhất là thúc đẩy giải ngân đầu tư công trong bối cảnh mới.
Tại Nghị quyết số 184/NQ-CP ngày 9/7/2026 về Phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật tháng 7/2026, Chính phủ yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ, trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình, nghiên cứu kỹ các chủ trương, định hướng của Đảng, rà soát nội dung các luật về thuế, đấu thầu, đấu giá, đầu tư để đề xuất sửa đổi, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm đồng bộ, thống nhất… Trong đó, Chính phủ giao Bộ Tài chính khẩn trương nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung ngay Luật Đầu tư để bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các nội dung của Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị; Luật Đấu thầu để bảo đảm thống nhất, đồng bộ với các dự án luật, nghị quyết được trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.
Theo đại diện Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), thực hiện Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tổng rà soát pháp luật, Bộ Tài chính đã có văn bản gửi tất cả các bộ, ngành, địa phương, yêu cầu các đơn vị cập nhật, nhận diện những khó khăn, vướng mắc, đồng thời đề xuất định hướng sửa đổi pháp luật về đấu thầu nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trên cơ sở đó, nhận diện những cải cách, đột phá để hoàn thiện pháp luật.
Từ việc tổng hợp khó khăn, vướng mắc và đề xuất của các bộ, ngành, địa phương, Bộ Tài chính dự kiến một số định hướng lớn để hoàn thiện các quy định pháp luật trong thời gian tới.
Định hướng đầu tiên là tăng cường quyền thực chất hơn nữa cho chủ đầu tư. Hiện nay, Luật Đấu thầu đã trao quyền rất mạnh cho chủ đầu tư trong việc quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu. Tuy nhiên, quy định về điều kiện áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu vẫn là một điểm nghẽn vì trong bối cảnh phát triển mới, liên tục xuất hiện những yêu cầu, đặc thù mới, pháp luật thường xuyên phải sửa đổi để bổ sung các hình thức chỉ định thầu, đặt hàng hoặc hình thức đặc biệt nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển. Để bảo đảm tính ổn định, thuận lợi trong triển khai, việc hoàn thiện pháp luật về đấu thầu định hướng sẽ trao quyền tự chủ thực chất cho chủ đầu tư theo hướng không quy định cụ thể các trường hợp áp dụng từng hình thức lựa chọn nhà thầu, chỉ quy định quy trình, thủ tục tương ứng với từng hình thức, giao chủ đầu tư tự quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu phù hợp với tính chất, quy mô, yêu cầu của gói thầu và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Định hướng quan trọng khác là tinh gọn các hình thức lựa chọn nhà thầu; tiếp tục cải cách mạnh mẽ quy trình, thủ tục đấu thầu. Mặc dù Luật Đấu thầu, các NĐ nhiều lần điều chỉnh theo hướng cắt giảm thủ tục, rút ngắn thời gian thực hiện, song trên thực tế nhiều chủ đầu tư, đặc biệt ở cấp xã, vẫn gặp lúng túng trong quá trình triển khai, làm chậm tiến độ và ảnh hưởng đến giải ngân vốn đầu tư công.
Bộ Tài chính sẽ tiếp tục nghiên cứu cắt giảm các bước, đơn giản hóa quy trình đối với những gói thầu áp dụng hình thức đấu thầu, hướng tới quy trình nhanh gọn như cách khu vực tư nhân đang thực hiện nhưng vẫn bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có năng lực. Một số định hướng được đặt ra gồm: nghiên cứu lược bỏ hoặc đơn giản hóa thủ tục lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu đối với dự toán mua sắm và các gói thầu có quy mô nhỏ, tính chất đơn giản; đổi mới phương thức đánh giá nhà thầu theo hướng đơn giản hóa yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm đối với các gói thầu có mức độ rủi ro thấp như mua sắm hàng hóa, cho phép nhà thầu cam kết đáp ứng yêu cầu của gói thầu và chịu trách nhiệm về cam kết của mình. Việc tiền kiểm sẽ được thay bằng hậu kiểm, nhà thầu tự cam kết đáp ứng yêu cầu và cơ quan quản lý sẽ tăng cường hậu kiểm cũng như có chế tài xử lý nếu vi phạm. Cùng với đó, sẽ sử dụng tối đa dữ liệu về nhà thầu, thông tin vi phạm, uy tín, chất lượng thực hiện hợp đồng trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để phục vụ công tác đánh giá.
Giảm thủ tục, tăng hiệu quả thực tế
Theo một cán bộ thực hiện công tác mua sắm, đấu thầu của Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel), đề xuất bỏ đánh giá năng lực, kinh nghiệm đối với mua sắm hàng hóa là hướng đi rất phù hợp, giúp tiết kiệm thời gian đánh giá hồ sơ dự thầu, bởi trong lĩnh vực hàng hóa, nhà thầu có khả năng mua được và bán được hàng hóa là có thể thực hiện, không nhất thiết phải từng cung cấp đúng loại hàng hóa tương tự với gói thầu đang xét. Đối với những trường hợp thực sự cần thiết, có thể giao chủ đầu tư tự quyết định việc đưa tiêu chí về năng lực, kinh nghiệm hoặc năng lực kỹ thuật vào hồ sơ mời thầu, không cần quy định chi tiết ở mẫu hồ sơ mời thầu.
Nếu các mẫu hồ sơ vẫn quy định sẵn các tiêu chí thì dù chủ đầu tư không thấy cần thiết, cơ quan thẩm định vẫn có thể yêu cầu bổ sung, dẫn đến phát sinh thủ tục không cần thiết. Bên cạnh đó, từ thực tiễn triển khai, đại diện Viettel đề xuất nghiên cứu khôi phục quy định chỉ định thầu cho nhiều nhà thầu và giao chủ đầu tư quyết định áp dụng với một hay nhiều nhà thầu tùy từng trường hợp cụ thể, vì việc chỉ định cho một nhà thầu khiến quá trình thương thảo giá gặp nhiều khó khăn. Trong thực tế, Viettel thường mời đồng thời ba nhà thầu tham gia báo giá, tạo sự cạnh tranh giữa các đơn vị để có mức giá tốt hơn. Cách làm này vừa bảo đảm yếu tố cạnh tranh, vừa phù hợp với những trường hợp đặc thù, nhất là các gói thầu liên quan đến bí mật, không thể công khai hồ sơ như đấu thầu rộng rãi.
Theo đại diện Ban Pháp chế và Quản lý đấu thầu thuộc Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN), đấu thầu là công cụ của thị trường và rất cần thiết đối với doanh nghiệp như PVN, vì thông qua cạnh tranh sẽ lựa chọn được phương án hiệu quả nhất. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để công cụ này không bị ràng buộc bởi quá nhiều thủ tục, đồng thời thay đổi tư duy, không nên thiếu tin tưởng ở người thực hiện. Pháp luật đấu thầu cũng nên nghiên cứu các hình thức mới mà trên thế giới cũng như khu vực tư nhân ở Việt Nam đã áp dụng hiệu quả như Interactive, Competitive Dialogue, BAFO...
Theo một số nhà thầu, quy định hiện hành đã mở rộng chỉ định thầu, tỷ lệ chỉ định thầu trong một số lĩnh vực như bảo hiểm, tư vấn ngày càng cao. Nếu định hướng sửa đổi khung pháp lý về đấu thầu dẫn đến việc mở rộng chỉ định thầu hơn trong thời gian tới, trong một số trường hợp có thể giúp các doanh nghiệp có năng lực chuyên môn, kinh nghiệm hoặc giải pháp phù hợp tiếp cận, triển khai dự án nhanh hơn, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số, quốc phòng, an ninh hoặc các dự án có yêu cầu cấp bách. Tuy nhiên, các nhà thầu sẽ phải cạnh tranh bằng năng lực thực sự, bằng uy tín, chất lượng thực hiện hợp đồng để có cơ hội được lựa chọn và “an toàn” khi hậu kiểm, bởi trọng tâm quản lý chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và đẩy mạnh giám sát thông qua hệ thống dữ liệu đồng bộ.
