 |
| Đối với các dự án quy mô lớn, trải dài trên nhiều địa phương, năng lực tổ chức chuỗi cung ứng trở thành tiêu chí quan trọng phản ánh khả năng thực thi, sức cạnh tranh của nhà thầu. Ảnh: Lê Gia Khoa |
Hành lang pháp lý mới và kỳ vọng tạo dư địa phát triển
Ngày 1/7/2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành xây dựng khi hàng loạt văn bản pháp luật mới đồng thời có hiệu lực, hình thành khuôn khổ quản lý thống nhất từ đầu tư xây dựng, quản lý chi phí, vật liệu xây dựng đến chất lượng công trình, hợp đồng và bảo trì. Nòng cốt của đợt cải cách là Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 cùng các nghị định hướng dẫn như Nghị định số 206/2026/NĐ-CP về quản lý chi phí đầu tư xây dựng, Nghị định số 209/2026/NĐ-CP về quản lý vật liệu xây dựng, Nghị định số 210/2026/NĐ-CP về quản lý hợp đồng xây dựng…
Ông Nguyễn Xuân Hiệp, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại dịch vụ thi công xây dựng cầu đường Hồng An cho rằng, trước đây doanh nghiệp phải thích ứng với nhiều quy định được ban hành ở các thời điểm khác nhau, đôi khi thiếu tính đồng bộ hoặc phải chờ hướng dẫn thực hiện. Hệ thống pháp luật mới được thiết kế theo hướng liên kết chặt chẽ hơn giữa luật và các văn bản hướng dẫn, góp phần nâng cao tính thống nhất, tạo sự ổn định để doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược đầu tư và phát triển dài hạn.
Theo một số doanh nghiệp xây dựng, ý nghĩa lớn hơn của chính sách mới thể hiện ở sự thay đổi trong tư duy quản lý. Từ cách tiếp cận thiên về kiểm soát thủ tục, chính sách đang chuyển dần sang tăng cường phân cấp, phân quyền, phát huy tính chủ động của chủ đầu tư và nhà thầu, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình thực hiện dự án. Chính sách mới cũng thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng dữ liệu trong quản lý đầu tư xây dựng.
Ông Vũ Ngọc Trụ, PGS. TS, Giảng viên cao cấp Khoa Cầu đường, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho biết, một trong những thay đổi có tác động trực tiếp tới cộng đồng nhà thầu là cơ chế quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Trong nhiều năm qua, biến động giá vật liệu, nhiên liệu và nhân công luôn tạo áp lực lớn đối với các dự án có thời gian thực hiện dài, làm gia tăng rủi ro tài chính và ảnh hưởng đến tiến độ hợp đồng. Thực tế tại nhiều dự án hạ tầng lớn như sân bay Long Thành, cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, Vành đai 3 TP.HCM… cho thấy, một số nhà thầu phải đối mặt đồng thời với tình trạng khan hiếm vật liệu, giá nhiều loại vật liệu tăng 25 - 40%, chi phí nhân công cũng phải điều chỉnh tăng 30 - 40% để duy trì lực lượng thi công. Những biến động này không chỉ làm đội chi phí mà còn gây sức ép lên tiến độ và khả năng cân đối dòng tiền của nhà thầu, khiến không ít nhà thầu bị bào mòn về năng lực, đặc biệt là nhà thầu thực hiện hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định.
Khuôn khổ pháp lý mới hướng tới cơ chế quản lý linh hoạt hơn, tăng cường sử dụng dữ liệu thị trường trong xác định và quản lý chi phí, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong kiểm soát chi phí suốt quá trình đầu tư. Điều này được giới nhà thầu kỳ vọng giúp giảm những vướng mắc từng phát sinh trong thực tiễn, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong lập kế hoạch tài chính cũng như tổ chức thi công.
Sự linh hoạt của cơ chế đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về năng lực doanh nghiệp. Khi Nhà nước trao nhiều quyền chủ động cho các chủ thể tham gia thị trường, lợi thế sẽ thuộc về những nhà thầu có khả năng quản trị chi phí, kiểm soát dòng tiền, dự báo biến động giá và quản trị rủi ro hiệu quả. “Những thay đổi trong chính sách quản lý vật liệu xây dựng cũng đặt ra yêu cầu mới về tổ chức chuỗi cung ứng. Đây là một trong những yếu tố ngày càng quyết định sức cạnh tranh của nhà thầu trong bối cảnh thị trường xây dựng liên tục biến động về nguồn cung và giá cả vật liệu”, ông Vũ Ngọc Trụ nhận định.
Chuẩn năng lực mới cho nhà thầu
Thực tế, nhiều dự án thành phần thuộc Dự án cao tốc Bắc - Nam giai đoạn 2021 - 2025 từng phải điều chỉnh tiến độ do thiếu nguồn đất đắp, cát san lấp hoặc chậm hoàn tất thủ tục cấp phép khai thác mỏ vật liệu. Những quy định mới về quản lý vật liệu xây dựng theo hướng tăng phân cấp, minh bạch hóa cơ sở dữ liệu và gắn quy hoạch, khai thác với nhu cầu của dự án được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn này, giúp nhà thầu xây dựng chủ động hơn trong tổ chức nguồn cung vật liệu.
Lãnh đạo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông và nông nghiệp TP. Cần Thơ phụ trách Dự án thành phần 4 cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cho biết, các quy định mới không chỉ hoàn thiện cơ chế quản lý vật liệu theo hướng minh bạch mà còn khuyến khích sử dụng hiệu quả tài nguyên, thúc đẩy vật liệu mới và tăng cường ứng dụng dữ liệu trong quản lý. Điều này cho thấy vật liệu xây dựng không còn đơn thuần là yếu tố đầu vào mà là một mắt xích quan trọng quyết định hiệu quả của cả chuỗi sản xuất, cung ứng trong xây dựng. Khuôn khổ mới được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ “nút thắt” trọng yếu trong triển khai dự án hạ tầng.
Giờ đây, lợi thế cạnh tranh không chỉ được quyết định bởi năng lực huy động máy móc hay nhân lực. Nhà thầu còn phải chủ động xây dựng chiến lược nguồn cung, đa dạng hóa nhà cung cấp, kiểm soát chi phí logistics, giảm thất thoát vật tư và từng bước làm chủ việc sử dụng vật liệu mới. Đối với các dự án quy mô lớn, trải dài trên nhiều địa phương, năng lực tổ chức chuỗi cung ứng trở thành tiêu chí quan trọng phản ánh năng lực, sức cạnh tranh khi tham gia đấu thầu.
Giám đốc một ban điều hành dự án hoạt động tại phía Nam thuộc Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn chia sẻ, tại nhiều dự án đầu tư công trọng điểm thời gian qua, nhà thầu gặp khó khăn không phải vì thiếu năng lực thi công mà do nguồn cung vật liệu gián đoạn hoặc giá cả biến động mạnh. Những nhà thầu chủ động được nguồn cung, dự báo tốt thị trường và quản trị rủi ro hiệu quả thường duy trì được tiến độ và kiểm soát tốt chi phí. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa các nhà thầu ngày càng được quyết định bởi chất lượng quản trị hơn là quy mô doanh nghiệp.
Bên cạnh quản lý chi phí và vật liệu xây dựng, chuyển đổi số đang trở thành một trụ cột mới trong nâng cao năng lực nhà thầu. Các quy định về ứng dụng mô hình thông tin công trình (BIM), phát triển cơ sở dữ liệu và số hóa hoạt động xây dựng đang thúc đẩy ngành chuyển từ phương thức quản lý hồ sơ giấy sang dữ liệu số.
PGS.TS Vũ Ngọc Trụ cho biết, việc ứng dụng BIM không chỉ hỗ trợ thiết kế mà còn giúp kiểm soát khối lượng, tiến độ, chi phí và tăng cường phối hợp giữa các chủ thể tham gia dự án. Khi kết hợp với các hệ thống quản trị doanh nghiệp và nền tảng số, dữ liệu sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả điều hành và giảm rủi ro trong quá trình thi công. Trong 2 năm trở lại đây, xu hướng ứng dụng BIM ngày càng gia tăng và thể hiện trong công tác đấu thầu. Đơn cử, tại Gói thầu Xây lắp thuộc Dự án cao tốc TP.HCM - Thủ Dầu Một - Chơn Thành đoạn qua tỉnh Bình Phước (trước đây), hồ sơ mời thầu yêu cầu nhà thầu phải trình bày phương án triển khai BIM phục vụ quản lý thiết kế, thi công và chất lượng công trình. BIM dần trở thành một tiêu chí đánh giá trong lựa chọn nhà thầu, thay vì chỉ là một lợi thế về công nghệ.
Có thể thấy, ba nhóm chính sách về quản lý chi phí, quản lý vật liệu xây dựng và chuyển đổi số điều chỉnh những lĩnh vực khác nhau nhưng đều hướng tới một mục tiêu chung là trao quyền chủ động nhiều hơn cho nhà thầu, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường xây dựng. Điều này đồng nghĩa, mỗi cải cách về thể chế kéo theo một "chuẩn năng lực" mới đối với nhà thầu. Doanh nghiệp nào thích ứng nhanh hơn sẽ có nhiều cơ hội chuyển hóa thuận lợi từ chính sách thành lợi thế cạnh tranh.
