 |
| Cần phát triển các kênh huy động vốn dài hạn cho lĩnh vực hạ tầng giao thông bởi đặc thù của những dự án này là nhu cầu vốn lớn, thời gian xây dựng và hoàn vốn kéo dài |
Đây là chia sẻ của TS. Trần Văn Thế, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Đầu tư và Phát triển INDEL, từ góc nhìn của một chuyên gia và nhà đầu tư trong lĩnh vực PPP giao thông.
Ông đánh giá thế nào về mức độ quan tâm của nhà đầu tư tư nhân trong và ngoài nước đối với lĩnh vực hạ tầng giao thông tại Việt Nam?
Trong quá trình hợp tác và triển khai các dự án, chúng tôi nhận thấy sự quan tâm của khu vực tư nhân đối với lĩnh vực hạ tầng đang ngày càng rõ nét. Nhiều doanh nghiệp trong nước đã từng bước tích lũy năng lực về tài chính, quản trị, thi công và vận hành. Cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế và sự hoàn thiện từng bước của cơ chế, chính sách về đầu tư theo phương thức PPP, nhiều doanh nghiệp đã xác định đầu tư hạ tầng là lĩnh vực có tiềm năng phát triển dài hạn, đồng thời chủ động nghiên cứu cơ hội, xây dựng chiến lược đầu tư, chuẩn bị nguồn lực tài chính, nhân sự và nâng cao năng lực quản trị, tổ chức thực hiện dự án.
Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, Việt Nam tiếp tục được đánh giá là một thị trường giàu tiềm năng nhờ duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế tích cực, có quy mô dân số lớn, nhu cầu đầu tư phát triển hạ tầng ngày càng cao và định hướng nhất quán trong việc đẩy mạnh hợp tác công tư. Những yếu tố này đang tạo sức hút ngày càng lớn đối với các nguồn lực đầu tư quốc tế, đồng thời mở ra cơ hội tăng cường hợp tác, kết nối năng lực giữa doanh nghiệp trong nước với các nhà đầu tư, đối tác nước ngoài trong quá trình phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng.
Tuy nhiên, sự quan tâm mới chỉ là điều kiện cần. Để chuyển sự quan tâm đó thành những quyết định đầu tư cụ thể, thành các dự án được triển khai hiệu quả và những công trình thực sự đi vào vận hành là một quá trình dài, đòi hỏi sự kiên định trong định hướng, tính nhất quán trong chính sách và một môi trường đầu tư ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo. Đối với các dự án có quy mô vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài, nhà đầu tư thường đặc biệt quan tâm đến tính rõ ràng của quy hoạch, chất lượng công tác chuẩn bị dự án, sự ổn định của chính sách, tính khả thi của phương án tài chính, cơ chế phân bổ rủi ro cũng như mức độ bảo đảm trong việc thực hiện các cam kết của Nhà nước. Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo, hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án, tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và bảo đảm thực hiện các cam kết; doanh nghiệp chủ động huy động nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về hiệu quả đầu tư.
Một trong những phương thức quan trọng để huy động vốn tư nhân đầu tư hạ tầng giao thông là PPP. Từ góc nhìn của nhà đầu tư, ông nhận định như thế nào về chính sách thu hút đầu tư theo phương thức PPP hiện nay?
Với chủ trương đẩy mạnh đầu tư theo phương thức PPP, hệ thống chính sách, pháp luật liên quan trong thời gian qua đã có những bước hoàn thiện đáng kể. Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư được ban hành năm 2020 đã từng bước được sửa đổi, bổ sung thông qua các luật có liên quan; đồng thời, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành từng bước được điều chỉnh, cập nhật phù hợp với thực tiễn triển khai dự án, qua đó tạo lập khuôn khổ pháp lý ngày càng đầy đủ, minh bạch hơn; đồng thời thể hiện rõ quan điểm của Nhà nước trong việc huy động nguồn lực tư nhân tham gia phát triển kết cấu hạ tầng.
Một số cơ chế mới như chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu, việc xác định rõ hơn trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện dự án hay quy định liên quan đến bảo đảm đầu tư, đã góp phần nâng cao niềm tin của nhà đầu tư. Đây là những tín hiệu tích cực, bởi các dự án PPP thường có quy mô vốn lớn, thời gian thực hiện và vận hành kéo dài, trong khi nhà đầu tư phải đối mặt với nhiều yếu tố biến động về chính sách, thị trường, chi phí đầu vào, nhu cầu sử dụng công trình và khả năng huy động vốn.
Tuy nhiên, để chính sách PPP thực sự hấp dẫn và tạo động lực mạnh mẽ hơn cho doanh nghiệp tham gia, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng ổn định, đồng bộ và có tính dự báo cao. Điều mà nhà đầu tư quan tâm nhất là các cơ chế, chính sách có đủ rõ ràng, khả thi và có thể triển khai hiệu quả trong thực tế hay không.
Đối với cơ chế chia sẻ rủi ro, tôi cho rằng đây là một trong những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với khả năng thu hút nguồn vốn tư nhân. Nhà đầu tư sẵn sàng chịu trách nhiệm đối với những rủi ro thuộc phạm vi quản trị của mình, như năng lực tổ chức thực hiện, quản lý chi phí, chất lượng công trình, tiến độ xây dựng và hiệu quả vận hành. Tuy nhiên, đối với những rủi ro vượt ngoài khả năng kiểm soát của nhà đầu tư, như thay đổi chính sách, chậm bàn giao mặt bằng, thay đổi quy hoạch, biến động lớn về nhu cầu sử dụng công trình hoặc những yếu tố làm ảnh hưởng đáng kể đến phương án tài chính của dự án, cần có cơ chế phân bổ và chia sẻ hợp lý giữa Nhà nước và nhà đầu tư.
Việc chia sẻ rủi ro cần được thể hiện bằng những quy định cụ thể, có tiêu chí rõ ràng và có khả năng áp dụng trong từng dự án, thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc chung. Đặc biệt, các cơ chế liên quan đến chia sẻ doanh thu, điều chỉnh phương án tài chính, xử lý các biến động khách quan và bảo đảm khả năng tiếp cận tín dụng cần được triển khai đồng bộ, kịp thời. Điều này không chỉ giúp nhà đầu tư yên tâm hơn mà còn tạo cơ sở để các tổ chức tín dụng đánh giá và cung cấp vốn cho dự án. Khi quyền, trách nhiệm và rủi ro của mỗi bên được xác định rõ, cam kết của Nhà nước có cơ chế thực hiện hiệu quả, lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng được hài hòa, khu vực tư nhân sẽ có thêm niềm tin để tham gia các dự án PPP.
Không ít dự án PPP trong lĩnh vực hạ tầng giao thông thực hiện từ nhiều năm trước đến nay vẫn còn những khó khăn, vướng mắc chưa được xử lý triệt để. Bên cạnh hoàn thiện chính sách, về phía nhà đầu tư, theo ông, đâu là vấn đề then chốt cần lưu ý trước khi quyết định tham gia vào các dự án PPP giao thông mới?
Trước hết, cần nhìn nhận một cách khách quan rằng, đầu tư theo phương thức PPP, đặc biệt là các dự án BOT giao thông, là lĩnh vực có yêu cầu rất cao về năng lực tài chính, năng lực tổ chức thực hiện và khả năng quản trị rủi ro. Trên thực tế, trong từng giai đoạn của vòng đời dự án, nhà đầu tư đều có thể phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức khác nhau.
Ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, việc hoàn thiện hồ sơ, thủ tục, xác định tổng mức đầu tư, xây dựng phương án tài chính, dự báo nhu cầu vận tải và lưu lượng phương tiện đã đặt ra yêu cầu rất cao về tính chính xác và khả năng dự báo dài hạn. Trong quá trình triển khai xây dựng, các dự án có thể chịu tác động bởi tiến độ giải phóng mặt bằng, biến động giá nguyên vật liệu, chi phí nhân công, chi phí thiết bị, lãi suất vay vốn và các yếu tố phát sinh trong quá trình thi công. Những biến động này có thể làm tăng tổng mức đầu tư, kéo dài thời gian và tạo thêm áp lực đối với khả năng cân đối nguồn vốn của nhà đầu tư. Khi dự án đi vào vận hành, tại một số dự án, lưu lượng phương tiện thực tế có thể không đạt như kịch bản ban đầu; những thay đổi về tổ chức giao thông hoặc các vấn đề liên quan đến công tác thu phí cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu, khả năng hoàn vốn của dự án.
Có thể thấy, những khó khăn phát sinh trong suốt quá trình chuẩn bị đầu tư, xây dựng và vận hành, khai thác dự án, dù xuất phát từ nguyên nhân nào, cuối cùng đều tác động trực tiếp đến tình hình tài chính và hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp. Đối với nhà đầu tư, bài toán không đơn thuần là thu xếp đủ nguồn vốn ban đầu để triển khai, mà quan trọng hơn là duy trì được sự cân đối tài chính trong suốt vòng đời dự án; bảo đảm dòng tiền, kiểm soát chi phí, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và chủ động ứng phó với những biến động, rủi ro có thể phát sinh. Vì vậy, năng lực tài chính không chỉ được thể hiện ở quy mô nguồn vốn mà còn ở khả năng huy động, phân bổ và sử dụng vốn hiệu quả, cùng với năng lực quản trị và kiểm soát rủi ro. Đây chính là nền tảng quan trọng quyết định tính khả thi, hiệu quả và sự thành công lâu dài của mỗi dự án PPP.
Ông vừa nói đến khả năng huy động vốn, đây thực sự là bài toán lớn nhất đối với dự án PPP giao thông. Theo ông, kênh huy động vốn nào khả thi trong điều kiện của Việt Nam?
Đối với các dự án PPP giao thông, đặc biệt là các dự án có quy mô vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài, theo chúng tôi, không có một kênh huy động vốn đơn lẻ nào có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Điều quan trọng là phải hình thành được một cấu trúc vốn hợp lý, trong đó kết hợp hài hòa giữa vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư, vốn tín dụng từ các tổ chức tín dụng và các nguồn vốn trung, dài hạn khác.
Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, tín dụng ngân hàng vẫn là kênh huy động vốn chủ yếu và có tính khả thi cao nhất đối với nhiều dự án PPP giao thông. Hệ thống ngân hàng có kinh nghiệm trong việc thẩm định, cấp tín dụng và quản lý dòng tiền đối với các dự án hạ tầng. Tuy nhiên, đặc thù của các dự án giao thông là nhu cầu vốn lớn, thời gian xây dựng và hoàn vốn kéo dài, trong khi nguồn vốn của các tổ chức tín dụng chủ yếu là nguồn vốn ngắn và trung hạn. Điều này tạo ra áp lực về kỳ hạn, giới hạn cấp tín dụng và khả năng cân đối nguồn vốn của các ngân hàng.
Bên cạnh tín dụng ngân hàng, cần từng bước phát triển các kênh huy động vốn dài hạn thông qua thị trường vốn, như phát hành trái phiếu dự án, trái phiếu doanh nghiệp gắn với dòng tiền của dự án, quỹ đầu tư hạ tầng, quỹ đầu tư dài hạn, bảo hiểm và nguồn vốn của nhà đầu tư tổ chức. Đây là những nguồn vốn phù hợp hơn với đặc điểm của các dự án hạ tầng, bởi có thể đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn và giảm sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng.
Tuy nhiên, để các kênh này thực sự vận hành hiệu quả, cần có cơ chế bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự báo của dòng tiền dự án. Nhà đầu tư và các tổ chức cung cấp vốn không chỉ quan tâm đến quy mô dự án, mà đặc biệt chú trọng đến tính ổn định của nguồn thu, mức độ tin cậy của phương án tài chính, cơ chế chia sẻ rủi ro và khả năng thực hiện các cam kết của Nhà nước. Nếu những yếu tố này chưa được xác định rõ, việc huy động vốn dài hạn sẽ vẫn gặp khó khăn, dù dự án có ý nghĩa lớn về mặt kinh tế - xã hội.
Theo tôi, chính sách hiện hành đã từng bước tạo hành lang pháp lý cho việc huy động vốn và triển khai các dự án PPP. Tuy nhiên, trên thực tế, khả năng tiếp cận nguồn vốn vẫn còn những hạn chế. Một số cơ chế liên quan đến chia sẻ rủi ro, điều chỉnh phương án tài chính, xử lý biến động doanh thu hoặc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần tiếp tục được cụ thể hóa để có thể áp dụng thuận lợi hơn. Đối với các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư trên thị trường vốn, tính khả thi của dự án không chỉ được đánh giá dựa trên hiệu quả kinh tế - xã hội mà còn phải dựa trên khả năng tạo dòng tiền ổn định và bảo đảm khả năng trả nợ trong suốt vòng đời dự án.
Về phía doanh nghiệp, việc chỉ phụ thuộc vào một nguồn vốn sẽ làm gia tăng rủi ro và hạn chế khả năng triển khai các dự án lớn. Các doanh nghiệp cũng cần tăng cường hợp tác, liên danh với những đối tác có năng lực tài chính, kinh nghiệm quản trị và khả năng tiếp cận các nguồn vốn dài hạn.
