 |
| Tỷ trọng cơ sở phi chính thức tại các đô thị lớn có xu hướng giảm. Ảnh: Tiến Giang |
Bức tranh khu vực kinh tế phi chính thức
Theo số liệu từ Cục Thống kê, năm 2024, cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở phi chính thức, tăng 4,3% so với năm 2020. Tỷ trọng cơ sở phi chính thức trong tổng số cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể cũng tăng từ 73,7% năm 2020 lên 77,4% năm 2024. Xét theo tình trạng đăng ký kinh doanh, năm 2024 có 3,4 triệu cơ sở không có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và 596.700 cơ sở không phải đăng ký kinh doanh. So với năm 2020, số cơ sở chưa có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh giảm từ 3,6 triệu xuống 3,4 triệu cơ sở; số cơ sở không phải đăng ký kinh doanh tăng từ 202.300 lên 596.700 cơ sở.
“Kết quả này cho thấy khu vực phi chính thức vẫn chiếm quy mô lớn, việc chuyển dịch sang khu vực chính thức giai đoạn 2020 - 2024 chưa thực sự rõ nét”, Cục trưởng Cục Thống kê Nguyễn Thị Hương nhận định và cho rằng, sự gia tăng của khu vực phi chính thức không chủ yếu đến từ các cơ sở không có đăng ký kinh doanh, mà nhóm hoạt động có quy mô nhỏ, tính chất tự do, không thuộc diện phải đăng ký kinh doanh cũng lớn hơn.
Số liệu điều tra của Cục Thống kê cho biết, TP.HCM tiếp tục có tỷ trọng cơ sở phi chính thức lớn nhất cả nước với 7,8%; Hà Nội đứng thứ hai với hơn 7% vào năm 2014. So với năm 2020, tỷ trọng của hai địa phương này đều giảm, trong đó TP.HCM giảm từ gần 9% xuống 7,8% và Hà Nội giảm từ 7,5% xuống khoảng 7%. Một số địa phương có tỷ trọng kinh tế phi chính thức tăng gồm Nghệ An, Đồng Nai và Bắc Ninh. Ngược lại, tại Thanh Hóa, Thái Bình, An Giang và Hải Dương, tỷ trọng khu vực kinh tế phi chính thức lại giảm.
Theo Cục trưởng Nguyễn Thị Hương, việc giảm tỷ trọng cơ sở phi chính thức tại các đô thị lớn là tín hiệu tích cực, có thể do áp lực quản lý hành chính và chi phí mặt bằng buộc một bộ phận phải chuyển đổi. Tuy nhiên, sự gia tăng tỷ trọng ở các tỉnh công nghiệp hóa nhanh như Đồng Nai, Bắc Ninh cho thấy khu vực phi chính thức đang “chảy” theo dòng dịch chuyển của các khu công nghiệp và chuỗi cung ứng, nơi các đơn vị nhỏ lẻ tồn tại để cung cấp dịch vụ hậu cần, tiêu dùng cho công nhân. Tại các tỉnh miền núi, tỷ trọng cơ sở phi chính thức thấp không phải do việc chính thức hóa thành công, mà do quy mô thị trường quá nhỏ. Do vậy, chính sách cần tập trung vào việc thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
Lao động phi chính thức chiếm khoảng 63% tổng số lao động có việc làm
Kết quả thực hiện Đề án Thống kê NOE cho biết, năm 2024, lao động làm việc tại các cơ sở phi chính thức đạt 6,5 triệu người, chiếm 71,5% tổng số lao động đang làm việc trong các cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể. Số lao động bình quân làm việc tại một cơ sở phi chính thức năm 2024 khoảng 1,6 lao động, thấp hơn mức 1,7 lao động/cơ sở của năm 2023 và tương tương với năm 2020. Quy mô lao động bình quân của cơ sở phi chính thức vẫn nhỏ, chủ yếu là hộ kinh doanh, tự làm hoặc sử dụng lao động gia đình; đồng thời phản ánh xu hướng thu hẹp quy mô lao động trong một bộ phận cơ sở nhỏ lẻ.
Quy mô lao động bình quân của cơ sở phi chính thức có sự dịch chuyển giữa các địa phương, song vẫn tập trung nhiều ở Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long.
Bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Trưởng Ban Thống kê dân số và lao động, Cục Thống kê cho biết, lao động phi chính thức đóng vai trò là “bệ đỡ” tạo việc làm nhưng đang có sự chuyển dịch quan trọng về cấu trúc và quy mô trong giai đoạn 2020 - 2025. Tỷ trọng lao động phi chính thức có xu hướng giảm nhẹ trong ngắn hạn là dấu hiệu tích cực phản ánh mức độ tập trung lao động trong khu vực này đang có xu hướng giảm dần. Tuy nhiên, nhìn trong dài hạn từ năm 2020, số lao động phi chính thức có xu hướng tăng, khẳng định sức hút của khu vực phi chính thức vẫn rất lớn.
Bà Mai cho biết, lao động phi chính thức vẫn chiếm khoảng 63% tổng số lao động có việc làm; tỷ lệ thất nghiệp và không tham gia học tập, đào tạo của thanh niên vẫn ở mức tương đối cao. Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh đào tạo kỹ năng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển việc làm chính thức và hỗ trợ quá trình chuyển dịch lao động sang các ngành có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn trong thời gian tới. Tỷ lệ lao động phi chính thức quá cao đang đặt ra bài toán về năng suất lao động: nếu chỉ là tự làm mà không có sự tích tụ quy mô, thì quá trình chính thức hóa sẽ khó tạo ra sự bứt phá về giá trị gia tăng.
“Có thể khẳng định, thị trường lao động Việt Nam trong nửa đầu năm 2026 tiếp tục vận động theo hướng tích cực. Xu hướng chuyển dịch lao động từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp, xây dựng và dịch vụ đang diễn ra rõ nét hơn, phản ánh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại. Đây không chỉ là tín hiệu tích cực của thị trường lao động mà còn là một trong những động lực quan trọng góp phần nâng cao năng suất lao động và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế trong những năm tới”, bà Mai nhấn mạnh.
Đo lường hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình
Theo kết quả thực hiện Đề án Thống kê NOE, trong giai đoạn 2019 - 2024, hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình thu hẹp dần về quy mô và tỷ trọng trong nền kinh tế. Giá trị tăng thêm của hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình trong GDP phản ánh xu hướng giảm dần qua thời gian, từ mức 0,8% vào năm 2010 xuống còn 0,6% vào năm 2024. “Sự sụt giảm này phản ánh các hộ gia đình đang dần chuyển đổi từ hình thức sản xuất nhỏ lẻ, phục vụ nhu cầu nội bộ sang mô hình sản xuất hàng hóa để cung ứng cho thị trường, giúp gia tăng giá trị kinh tế thực tế thay vì chỉ tiêu dùng tại chỗ”, bà Nguyễn Mai Hạnh, Trưởng ban Hệ thống tài khoản quốc gia, Cục Thống kê phân tích.
Vẫn theo bà Hạnh, hoạt động tự sản, tự tiêu chủ yếu diễn ra trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản do đặc điểm tự cung tự cấp của ngành thể hiện khá rõ. Trong giai đoạn 2019 - 2024, tỷ trọng của hoạt động tự sản, tự tiêu trong ngành này đã giảm từ 5,9% vào năm 2020 còn 4,9% vào năm 2024. Việc tỷ trọng này liên tục giảm trong giai đoạn 4 năm phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong tư duy sản xuất của người dân ở khu vực nông thôn. Nông nghiệp đang dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy "sản xuất để tự cấp tự túc" sang “tư duy kinh tế nông nghiệp”, nơi hàng hóa được sản xuất để tối ưu hóa lợi nhuận và kết nối với chuỗi cung ứng.
“Nhìn chung, xu hướng giảm tỷ trọng khu vực phi chính thức và hoạt động tự sản, tự tiêu trong GDP giai đoạn 2020 - 2024 là hệ quả tất yếu của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hóa, phản ánh sự gắn kết ngày càng sâu rộng của các hộ gia đình với thị trường hàng hóa”, bà Hạnh nhấn mạnh.
Dù khu vực phi chính thức vẫn đóng vai trò là "bệ đỡ" tạo việc làm quan trọng, việc nâng cao chất lượng tăng trưởng dài hạn sẽ phụ thuộc vào các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sang khu vực chính thức, thúc đẩy đào tạo kỹ năng và tích tụ quy mô nhằm cải thiện năng suất lao động toàn xã hội.
