 |
| Các cường quốc đang chạy đua làm chủ công nghệ chip bán dẫn để bảo đảm an ninh quốc gia và vị thế trong kỷ nguyên số. Ảnh: Lam Phong |
Mỹ: Tái công nghiệp hóa dựa trên công nghệ lõi và ngân sách
Đạo luật CHIPS và Khoa học đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong chính sách công nghiệp của Mỹ năm 2025. Đạo luật phân bổ 52,7 tỷ USD cho sản xuất bán dẫn, nghiên cứu và đào tạo nhân lực, đồng thời dành hơn 200 tỷ USD cho nghiên cứu khoa học, trung tâm đổi mới khu vực và giáo dục STEM. Mục tiêu trọng tâm là xây dựng năng lực sản xuất nội địa, giảm lệ thuộc bên ngoài và tăng cường tự chủ công nghệ trong các lĩnh vực chiến lược.
Ngoài yếu tố kinh tế, bán dẫn được xác định là hạ tầng cốt lõi của quốc phòng, năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), 5G và các ngành công nghệ cao. Việc phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ Đông Á từng bộc lộ rủi ro nghiêm trọng trong giai đoạn gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Do đó, Đạo luật CHIPS và Khoa học được triển khai như một công cụ kết hợp giữa mục tiêu kinh tế và an ninh quốc gia.
Song song với Đạo luật CHIPS và Khoa học, Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) tiếp tục là trụ cột chính sách về khí hậu và năng lượng. IRA mở rộng các ưu đãi và tín dụng cho năng lượng tái tạo, pin và xe điện, gắn chặt với yêu cầu hàm lượng sản xuất nội địa.
Trong lĩnh vực AI, các doanh nghiệp Mỹ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt. Ước tính của Quỹ quản lý tài sản PIMCO cho thấy, đầu tư vào AI và các lĩnh vực liên quan đã đóng góp khoảng 0,5 điểm phần trăm vào tăng trưởng GDP thực của Mỹ trong năm 2025. Cùng với đó, các nhà lập pháp Mỹ đang thúc đẩy xây dựng khung chính sách AI quốc gia, nhấn mạnh yêu cầu bảo mật ngay từ khâu thiết kế.
Khác với giai đoạn toàn cầu hóa trước đây, Mỹ chấp nhận can thiệp mạnh của nhà nước để định hình lại chuỗi cung ứng. Chính sách công nghiệp trở thành công cụ trung tâm nhằm: giảm phụ thuộc vào châu Á trong các ngành then chốt; thu hút dòng vốn FDI quay về Mỹ và tạo lợi thế cạnh tranh công nghệ dài hạn.
Trung Quốc: Tự chủ công nghệ và tái cấu trúc mô hình tăng trưởng
Trung Quốc xác lập định hướng phát triển dài hạn thông qua Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026 - 2030), với trọng tâm là phát triển chất lượng cao, tự chủ khoa học - công nghệ và nâng cao đời sống người dân. Tầm nhìn đến năm 2035 hướng tới nâng cao toàn diện sức mạnh kinh tế, năng lực khoa học - công nghệ và vị thế quốc tế.
Năm 2024, chi tiêu cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) của nước này vượt 3,6 nghìn tỷ Nhân dân tệ (khoảng 505 tỷ USD), tăng 8,9% so với năm 2023 và gấp 6 lần so với năm 2009. Theo Hiệp hội Ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu (SEMI), Trung Quốc được dự báo tiếp tục là thị trường chi tiêu lớn nhất thế giới cho thiết bị sản xuất bán dẫn, ít nhất đến năm 2027.
Trong bối cảnh Mỹ áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với chip AI tiên tiến, các doanh nghiệp Trung Quốc đã đẩy nhanh phát triển giải pháp thay thế trong nước. Nhiều tập đoàn công nghệ lớn chủ động tham gia chuỗi giá trị chip AI, GPU và nền tảng phần mềm, đồng thời ưu tiên sử dụng bộ xử lý nội địa trong huấn luyện AI. Chính phủ cũng yêu cầu các trung tâm dữ liệu nhận tài trợ nhà nước ngừng sử dụng chip AI nước ngoài, nhằm thúc đẩy nhu cầu nội địa và củng cố hệ sinh thái bán dẫn.
Tự chủ khoa học và công nghệ đã trở thành trụ cột cốt lõi trong chiến lược an ninh quốc gia và phát triển của Trung Quốc. Các khuyến nghị chính sách đặt mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ khoa học - công nghệ thông qua việc tăng cường nghiên cứu cơ bản, đổi mới sáng tạo nguyên gốc và làm chủ các công nghệ lõi then chốt. Trọng tâm là đạt được đột phá nhanh trong các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, máy móc công nghiệp, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học và phần mềm nền tảng, đồng thời mở rộng những lĩnh vực Trung Quốc có thể giữ vai trò dẫn dắt toàn cầu và thắt chặt liên kết giữa đổi mới khoa học và đổi mới công nghiệp.
Các khuyến nghị cũng nhấn mạnh việc bồi dưỡng “lực lượng sản xuất chất lượng mới” nhằm khai thác các công nghệ tiên tiến để hình thành ngành nghề mới, hiện đại hóa các ngành truyền thống và nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu. Doanh nghiệp được xác định là chủ thể trung tâm, được khuyến khích dẫn dắt các chương trình R&D cấp quốc gia, hình thành các liên minh đổi mới sáng tạo và gia tăng đầu tư cho nghiên cứu nền tảng, với sự hỗ trợ từ bảo hộ sở hữu trí tuệ mạnh hơn và các ưu đãi R&D cao hơn.
Nhật Bản: Chọn công nghệ cao và thích ứng dài hạn
Tại châu Á, Nhật Bản nổi bật với chiến lược sử dụng công nghệ cao để ứng phó với già hóa dân số và thiếu hụt lao động. Trọng tâm phát triển của Nhật Bản trong năm 2025 tập trung vào bán dẫn, robot, tự động hóa, AI và năng lượng hydrogen. Chính phủ và khu vực tư nhân đẩy mạnh đầu tư vào năng lực sản xuất chip trong nước, với mục tiêu sản xuất chip 2nm vào năm 2027, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Không chỉ hướng tới tăng trưởng, Nhật Bản đặt mục tiêu duy trì năng lực sản xuất trong dài hạn, coi công nghệ là công cụ bù đắp cho suy giảm lao động. Các chính sách trợ cấp cho dự án bán dẫn, bao gồm nhà máy TSMC tại Kumamoto, phản ánh rõ định hướng này.
Nhật Bản đặt mục tiêu chuyển dịch từ trạng thái giảm phát sang tăng trưởng bền vững, dựa trên tiêu dùng được thúc đẩy bởi tăng lương và đầu tư vào các ngành công nghệ cao, đồng thời ứng phó với các thách thức nhân khẩu học và những lực cản từ môi trường kinh tế bên ngoài.
Ở phạm vi rộng hơn, năm 2025 được xem là năm bản lề của kinh tế số tại châu Á. Kinh tế số bước vào giai đoạn trưởng thành, khi tăng trưởng gắn chặt hơn với thể chế, niềm tin và năng lực quản trị. Tiền kỹ thuật số, AI và khung pháp lý công nghệ đang hội tụ, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa đổi mới, an toàn và trách nhiệm, đặt nền móng cho giai đoạn phát triển dài hạn phía trước.
Bước sang năm 2026, thách thức lớn nhất không nằm ở việc ai sở hữu công nghệ tiên tiến hơn, mà ở việc quốc gia nào xây dựng được môi trường thể chế đủ tin cậy để công nghệ phát huy giá trị bền vững.
