 |
| HĐND TP.HCM khóa XI đã thông qua danh mục 33 khu đất dự kiến thanh toán cho nhà đầu tư thực hiện các dự án BT trên địa bàn. Ảnh: Song Lê |
Khởi động nhiều dự án BT lớn
Sau khi Nghị quyết đặc thù phát triển một số địa phương, Luật Thủ đô 2024, Luật số 57/2024/QH14 cho phép thực hiện trở lại hợp đồng BT, BT trở thành loại hợp đồng được nhiều địa phương lựa chọn, nhận được sự quan tâm lớn của nhà đầu tư, đặc biệt tại Hà Nội, TP.HCM - hai địa phương có giá trị bất động sản cao.
Sáng 18/4 vừa qua, HĐND TP.HCM khóa XI đã thông qua danh mục 33 khu đất dự kiến thanh toán cho nhà đầu tư thực hiện các dự án BT trên địa bàn. Đó là Dự án Quảng trường trung tâm và Trung tâm hành chính của Thành phố, Dự án cầu Cần Giờ, cầu Phú Mỹ 2, Khu liên hợp thể dục thể thao quốc gia Rạch Chiếc…
Nhiều dự án khác cũng được nhà đầu tư đề xuất triển khai theo hợp đồng BT như tuyến Metro số 2 (đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm - Long Thành), tuyến kết nối Cần Giờ - Vũng Tàu, cao tốc Hồ Tràm - Long Thành…
Tại Hà Nội, những dự án lớn được nhà đầu tư đề xuất thực hiện theo hợp đồng BT như: Tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Thủ đô Hà Nội; Đại lộ cảnh quan sông Hồng; Cải tạo chỉnh trang, tái thiết công viên tuyến hai bên sông Tô Lịch.
Một số địa phương khác như Hải Phòng, Bắc Ninh… cũng dự kiến đầu tư nhiều dự án hạ tầng theo hợp đồng BT.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhu cầu vốn đầu tư phát triển rất lớn, lên tới 40% GDP, vốn đầu tư công chỉ chiếm khoảng 20%, còn lại phải huy động từ nguồn lực khác. Theo nhiều địa phương, giải pháp quan trọng là thúc đẩy đầu tư PPP.
Nhìn lại giai đoạn trước khi Luật PPP được ban hành, BT là loại hình hợp đồng được áp dụng nhiều nhất, với 188 dự án trong tổng số 336 dự án PPP đã ký kết hợp đồng. Với sự chủ động của các địa phương, rất có thể trong thời gian tới, BT vẫn là sự lựa chọn áp đảo, bởi so với các loại hợp đồng khác của phương thức PPP, BT hấp dẫn nhà đầu tư nhất khi không phải qua quá trình vận hành, hoàn vốn dài với nhiều rủi ro thị trường, chính sách.
Những bài học cũ
Tổng kết của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) khi xây dựng Luật PPP cũng như các kết luận kiểm toán, thanh tra của Kiểm toán Nhà nước, Thanh tra Chính phủ giai đoạn trước đã chỉ ra nhiều vi phạm điển hình trong đầu tư BT. Đó là tổng mức đầu tư công trình BT quá cao; áp dụng chỉ định thầu tràn lan; xác định giá trị quỹ đất đối ứng để thanh toán dự án BT không theo cơ chế cạnh tranh của thị trường, chưa rõ ràng về phương pháp, thời điểm xác định, không đảm bảo nguyên tắc ngang giá.
Kiểm toán Nhà nước chỉ ra việc lập dự án, phê duyệt thiết kế dự toán của hầu hết các dự án còn sai sót về khối lượng, định mức đơn giá; nhiều dự án giao cho nhà đầu tư thực hiện từ khâu thẩm định, phê duyệt dự án, thiết kế dự toán và tự lựa chọn các đơn vị tư vấn thiết kế, thi công, giám sát dẫn đến có thể không bảo đảm tính khách quan; công tác quản lý, giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước chưa thường xuyên, đầy đủ theo chức năng, nhiệm vụ được giao, gây thất thoát trong quá trình thực hiện dự án. Có dự án đã bị kiến nghị xử lý tài chính đến gần 30% tổng giá trị dự án được kiểm toán.
Một kết luận của Thanh tra Chính phủ năm 2017 về thực hiện dự án BT tại Hà Nội cho thấy 14/15 dự án được kiểm tra chọn hình thức chỉ định nhà đầu tư. Một số nhà đầu tư tại thời điểm được thẩm định, đánh giá và lựa chọn để thực hiện dự án có năng lực tài chính hạn chế, không đảm bảo năng lực, dẫn đến dự án chậm tiến độ, phải gia hạn hợp đồng, làm phát sinh tăng chi phí đầu tư...
Khi trình Luật PPP, báo cáo của Chính phủ chỉ ra nhiều tồn tại như giá trị công trình BT được xác định không chính xác, đa số dự án có suất đầu tư cao hơn so với dự án sử dụng vốn đầu tư công, việc lựa chọn nhà đầu tư chủ yếu thông qua chỉ định thầu, không cạnh tranh; công tác giám sát bị xem nhẹ dẫn đến chất lượng công trình không bảo đảm… Những bất cập ấy dẫn đến Luật PPP được Quốc hội khóa XIV thông qua ngày 18/6/2020 đã quy định dừng triển khai dự án BT mới.
Theo dữ liệu của phóng viên qua theo dõi thực tiễn dự án BT đã triển khai, sự thịnh hành của loại hợp đồng này thường gắn với sự phát triển của thị trường bất động sản. Giai đoạn bùng nổ của BT từ năm 2014 đến 2018 không chỉ tập trung ở Hà Nội và TP.HCM, mà còn nở rộ ở nhiều địa phương như Khánh Hòa, Bắc Ninh, Thái Bình, Thanh Hóa, Hải Phòng... Không ít công trình BT đem lại lợi ích trực tiếp cho chính dự án bất động sản của nhà đầu tư phát triển trên quỹ đất đối ứng. Đa phần dự án do chính nhà đầu tư đề xuất và sau đó được chỉ định thầu.
Đầu tư ồ ạt, tràn lan cùng những hạn chế, tồn tại khác dẫn đến nhiều dự án vi phạm quy định hoặc gặp vướng mắc trong triển khai, thanh toán mà sau rất nhiều năm, hơn 100 dự án BT chuyển tiếp vẫn đang chờ xử lý theo Nghị quyết số 16/2026/NQ-CP ngày 7/4/2026.
Chú trọng hiệu quả khi triển khai dự án BT mới
Dù có những hạn chế, tồn tại, nhưng theo nhiều địa phương, BT vẫn là hình thức hấp dẫn đầu tư tư nhân. Luật số 57/2024/QH15 đã quy định lại loại hợp đồng BT, đổi mới toàn diện phương thức thực hiện và thanh toán cho nhà đầu tư, khắc phục các bất cập trước đây.
Tuy nhiên, vấn đề lựa chọn dự án, xác định tổng mức đầu tư công trình, giá trị quỹ đất đối ứng, quá trình lựa chọn nhà đầu tư vẫn phụ thuộc rất nhiều vào người thực hiện. Từ những bài học cũ, nếu lạm dụng hình thức BT mà làm không tốt và bị chi phối bởi lợi ích nhóm sẽ dẫn đến thất thoát kép, hoặc làm tràn lan cũng có thể dẫn đến những hệ lụy khó lường.
Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 3/4/2026 về việc tăng cường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu đã bật tín hiệu cảnh báo. Tại Chỉ thị, Thủ tướng yêu cầu các địa phương tổ chức rà soát các dự án BT đã, đang và dự kiến triển khai, chỉ quyết định chủ trương đầu tư, phê duyệt các dự án thật sự cần thiết, cấp bách, có hiệu quả kinh tế - xã hội, phù hợp quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt; không đề xuất triển khai dự án BT đối với các công trình có thể thực hiện bằng hình thức đầu tư khác. Trường hợp sử dụng quỹ đất để thanh toán, phải xác định rõ vị trí, diện tích, sự phù hợp với quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt, giá trị dự kiến của quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư khi lập dự án theo đúng quy định của pháp luật, hiệu quả, tính khả thi, tránh nguy cơ dẫn đến phát sinh lãi vay chậm thanh toán và các vướng mắc, tranh chấp khác khi thanh toán cho nhà đầu tư.
Theo một chuyên gia, về mặt tài chính, dự án BT khác dự án đầu tư công ở chỗ vốn góp của nhà đầu tư tư nhân được trả sau, hoặc bằng tiền, hoặc bằng đất. Tuy nhiên, nhà đầu tư lại được tính lãi vay trong thời gian xây dựng, do đó nếu các yếu tố khác không vượt trội thì Nhà nước sẽ “mua” đắt hơn so với đầu tư công. Việc đầu tư BT vì thế chỉ nên triển khai khi thực sự cần thiết, cấp bách như yêu cầu tại Chỉ thị của Thủ tướng. Việc lựa chọn làm BT nên hướng vào dự án hạ tầng lớn để vừa giảm gánh nặng ngân sách đầu tư hạ tầng, vừa giúp cải thiện đồng bộ diện mạo đô thị qua phát triển dự án bất động sản đối ứng tầm cỡ. Với dự án nhỏ, quỹ đất đối ứng nhỏ, nên lựa chọn đấu giá quỹ đất để có nguồn đầu tư công thay vì làm BT.
Chuyên gia nhấn mạnh, yêu cầu tiên quyết vẫn là định giá đúng giá trị công trình và quỹ đất đối ứng để có cuộc đổi đất lấy hạ tầng ngang giá, hài hòa lợi ích, không đầu tư dàn trải để tập trung triển khai dự án đúng tiến độ, giảm thiểu rủi ro chậm thanh toán dẫn đến phát sinh lãi trả chậm như các dự án BT giai đoạn trước. Đồng thời, tăng cường cạnh tranh để lựa chọn nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu năng lực, minh bạch thông tin dự án thuận lợi cho giám sát và cần giám sát chặt chẽ như với đầu tư công.
