 |
| Thực tế cho thấy, nhiều hồ sơ dự thầu bị loại chỉ vì sử dụng sai mẫu bảo lãnh dự thầu so với yêu cầu của hồ sơ mời thầu. Ảnh: Nhã Chi |
Thưa ông, trong bối cảnh pháp luật về đấu thầu liên tục được hoàn thiện, đâu là những thay đổi cốt lõi mà nhà thầu bắt buộc phải nắm vững nếu không muốn tự đánh mất cơ hội?
Hiện nay, hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động lựa chọn nhà thầu (LCNT) tương đối đầy đủ, với các văn bản nền tảng như: Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, Luật số 57/2024/QH15, Luật số 90/2025/QH15, Nghị định số 214/2024/NĐ-CP, Thông tư số 79/2025/TT-BTC, Thông tư 80//TT-BTC. Riêng gói thầu thuộc doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng hoặc đơn vị sự nghiệp y tế công lập tự chủ thực hiện theo quy định chuyên biệt.
Các quy định mới tập trung vào 3 trụ cột: cạnh tranh - công bằng - minh bạch, tạo thêm nhiều cơ hội cho doanh nghiệp tham gia thị trường mua sắm công thông qua 4 điểm thay đổi nổi bật. Thứ nhất là nới lỏng điều kiện về năng lực, kinh nghiệm. Ví dụ, đối với gói thầu xây lắp, yêu cầu giá trị hợp đồng tương tự giảm từ khoảng 70% xuống còn 40 - 50% giá trị gói thầu đang xét, giúp nhiều doanh nghiệp có thêm cơ hội tham gia.
Thứ hai là chính sách ưu đãi được mở rộng đối với hàng hóa sản xuất trong nước, sản phẩm thân thiện môi trường, doanh nghiệp sử dụng lao động đặc thù (trên 25% lao động nữ, thương binh, khuyết tật, người dân tộc) thông qua cộng điểm, cộng tiền hoặc xếp hạng ưu tiên cho nhà thầu.
Thứ ba là quyền kiến nghị và cơ chế làm rõ hồ sơ được quy định rõ ràng, minh bạch hơn, qua đó bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà thầu.
Thứ tư là việc tổ chức LCNT đối với đấu thầu trong nước đều thực hiện qua mạng, giúp gia tăng tính minh bạch, nhà thầu giảm bớt nguy cơ bị loại khi tham dự thầu.
Tuy nhiên, cơ hội chỉ dành cho những doanh nghiệp hiểu luật. Hệ thống quy định ngày càng đầy đủ nhưng cũng ngày càng đồ sộ. Nếu không cập nhật thường xuyên, nhà thầu rất dễ lúng túng với rất nhiều nội dung, tài liệu, thuật ngữ chuyên ngành, dẫn đến những sai sót đáng tiếc.
Là chuyên gia quản lý nhà nước và có thâm niên làm công tác tư vấn đấu thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu (HSDT), những sai sót nào xuất hiện nhiều nhất khiến nhà thầu bị loại một cách đáng tiếc, thưa ông?
Qua thực tiễn đánh giá HSDT, những sai sót khiến nhà thầu bị loại sớm, ngay từ vòng đầu, chủ yếu tập trung ở 2 nhóm lỗi phổ biến.
Trước tiên là sai sót về bảo đảm dự thầu. Theo quy định, đây là nội dung không được bổ sung hay làm rõ sau thời điểm đóng thầu, nên chỉ cần một sơ suất nhỏ cũng đủ khiến HSDT bị loại từ bước xem xét tính hợp lệ. Lý do là nếu bảo đảm dự thầu không hợp lệ sẽ dẫn tới nguy cơ chủ đầu tư không thu được số tiền bảo lãnh, thậm chí có thể phải đưa ra tòa án để giải quyết tranh chấp.
Thực tế cho thấy, nhiều HSDT bị loại chỉ vì sử dụng sai mẫu bảo lãnh dự thầu so với yêu cầu của hồ sơ mời thầu (HSMT); ghi sai tên gói thầu, sai tên bên thụ hưởng; không đáp ứng đủ giá trị hoặc thời hạn hiệu lực theo yêu cầu; tự ý áp đặt các điều kiện gây bất lợi cho chủ đầu tư… Không ít trường hợp bảo lãnh dự thầu còn thiếu chữ ký, hoặc con dấu hợp lệ của người có thẩm quyền từ phía ngân hàng phát hành, khiến tài liệu này mất giá trị pháp lý.
Nhóm lỗi thứ hai thường do bất cẩn trong quá trình nộp HSDT trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Dù đã chuyển sang môi trường số, nhưng không ít nhà thầu thiếu kỹ năng công nghệ thông tin, vẫn mắc các lỗi thao tác cơ bản như: nhập dữ liệu không thống nhất với hồ sơ gốc, quét (scan) thiếu các tài liệu bắt buộc đính kèm để chứng minh năng lực, kinh nghiệm, thậm chí sao chép nhầm nội dung từ hồ sơ của một gói thầu khác…
Đây đều là những sai sót hoàn toàn có thể loại trừ nếu doanh nghiệp xây dựng quy trình kiểm soát hồ sơ chặt chẽ trước khi nộp.
Vậy đâu là yếu tố quyết định để nhà thầu cải thiện khả năng trúng thầu, thưa ông?
Đối với nhà thầu, việc HSDT không bị loại ngay từ bước đánh giá tính hợp lệ đã là thành công bước đầu. Tiếp tục lọt vào bảng xếp hạng sau khi vượt qua các bước đánh giá về năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật và tài chính là một bước tiến quan trọng. Nhưng đạt được vị trí thứ nhất và đáp ứng đầy đủ điều kiện trúng thầu mới là “thành công mỹ mãn”.
Để đạt được mục tiêu này, năng lực giỏi và kỹ thuật tốt vẫn chưa đủ bảo đảm chiến thắng. Trong đấu thầu cạnh tranh, giá dự thầu luôn có ý nghĩa quyết định, đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ cần hiểu mình, mà còn phải hiểu rõ đối thủ cũng như thị trường. Muốn vậy, nhà thầu phải phân tích thị trường, dự báo mặt bằng giá dự thầu và xây dựng mức giá dự thầu hợp lý, có khả năng cạnh tranh, nhưng vẫn bảo đảm lợi nhuận. Theo tôi, nếu trúng thầu bằng mọi giá để rồi thua lỗ thì đó là sự thất bại, không phải là thành công.
Thực tế cho thấy, kết quả tham dự thầu có tác động rất lớn đến uy tín và giá trị doanh nghiệp. Đã có không ít trường hợp nhà thầu bị cổ đông và nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu, rút vốn chỉ vì khi đi dự thầu luôn bị đánh giá không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, dẫn đến không được mở và đánh giá đề xuất tài chính để xếp hạng.
Để tối ưu hoá cơ hội trúng thầu, điều đầu tiên là nhà thầu phải chủ động “săn” thông tin sớm.
Hiện nay, hệ sinh thái đấu thầu, trong đó có ấn phẩm Đấu thầu, cung cấp khá đầy đủ dữ liệu từ kế hoạch LCNT, thông báo mời thầu, kết quả LCNT cho đến thông tin thực hiện hợp đồng. Việc khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu này sẽ giúp doanh nghiệp nhận diện sớm các gói thầu phù hợp.
Bên cạnh việc cập nhật thông tin về các gói thầu tiềm năng, nhà thầu cần liên tục nâng cao hiểu biết pháp luật và kỹ năng tham dự thầu thông qua các phân tích chuyên sâu, những tình huống thực tiễn, kinh nghiệm xử lý hồ sơ cũng như trao đổi, tương tác với đội ngũ chuyên gia, tư vấn có nhiều năm kinh nghiệm. Khi đã lựa chọn được gói thầu phù hợp, nhà thầu cần nghiên cứu kỹ HSMT, yêu cầu chủ đầu tư làm rõ những nội dung chưa đủ rõ. Chỉ chuẩn bị HSDT khi đã hiểu đầy đủ các yêu cầu của HSMT. Đặc biệt, trước khi nộp “bài dự thi” (HSDT), nhà thầu phải kiểm tra nhiều lần bằng cách đối soát chéo và đương nhiên bảo đảm nộp HSDT đúng thời hạn.
Tuy nhiên, nộp “bài” xong chưa phải là kết thúc. Nhà thầu còn phải theo dõi sát quá trình đánh giá HSDT để kịp thời thực hiện yêu cầu làm rõ của chủ đầu tư trong thời gian yêu cầu. Nếu quá thời hạn thì văn bản làm rõ của nhà thầu không còn giá trị, bất lợi thuộc về nhà thầu.
Vượt qua các vòng đánh giá năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật và đối chiếu tài liệu, nhà thầu sẽ được chọn trúng thầu nếu đủ điều kiện. Tuy nhiên, trước khi ký kết, nhà thầu cần soát xét từng điều khoản hợp đồng, tránh những gặp phải quy định bất lợi/không đủ rõ trong quá trình thực hiện như: thời hạn thanh toán, cơ chế xử lý phát sinh…; đồng thời có biện pháp để bảo đảm đúng số lượng, chất lượng và tiến độ cam kết theo hợp đồng.
Uy tín và lịch sử thực hiện hợp đồng ngày càng được coi trọng. Nhà thầu cần chuẩn bị gì để xây dựng lợi thế cạnh tranh lâu dài, thưa ông?
Một điểm rất quan trọng cần nhớ là nhà thầu không được tùy tiện “rút lui” sau khi đã nộp HSDT. Một khi nhà thầu từ chối hoặc không đối chiếu tài liệu, không thương thảo (nếu có) hoặc không ký kết hợp đồng khi đã được lựa chọn thì nhà thầu không chỉ không được nhận lại bảo đảm dự thầu, mà còn bị mất uy tín, phải chịu nhiều chế tài nghiêm khắc, trong đó có việc phải nộp bảo đảm dự thầu gấp 3 lần khi tham dự các gói thầu tiếp theo trong vòng 2 năm.
Mặc dù gói thầu dưới 50 triệu đồng không phải nộp bảo lãnh dự thầu (chỉ cần cam kết), nhưng nếu không nộp khi được mời vào đối chiếu tài liệu, nhà thầu sẽ bị khoá tài khoản trên Hệ thống.
Thực tế thời gian qua cho thấy không ít nhà thầu chủ quan khi tham dự thầu, chẳng hạn không làm chủ nguồn hàng, không chắc chắn hàng hóa trong kho còn hạn sử dụng, hoặc không rõ những thay đổi của nhà sản xuất trước khi dự thầu, dẫn đến không thể thực hiện được hợp đồng, gây ra hậu quả khôn lường. Đây là hiện tượng thường xảy ra đối với các gói thầu áp dụng hình thức chào giá trực tuyến (còn được hiểu nôm na là “đấu giá ngược”).
Trong đấu thầu hiện đại, cơ hội không còn thuộc về nhà thầu có quy mô lớn nhất, mà thuộc về nhà thầu thông hiểu luật nhất, chuẩn bị kỹ nhất và thực hiện cam kết tốt nhất. Mỗi HSDT là một “tấm danh thiếp” của nhà thầu/doanh nghiệp, một sai sót nhỏ có thể làm mất cơ hội hiện tại, nhưng nếu trúng thầu với một hợp đồng thực hiện tốt sẽ trở thành lợi thế cho nhiều gói thầu tiếp theo.
