 |
| Việc áp dụng hai loại hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định với các dự án chịu tác động lớn của công tác giải phóng mặt bằng và biến động giá vật liệu tiềm ẩn nhiều rủi ro cho cả chủ đầu tư và nhà thầu. Ảnh: Lê Gia Khoa |
Theo pháp luật xây dựng và pháp luật đấu thầu, đối với hợp đồng trọn gói, hợp đồng theo đơn giá cố định, khi giá nguyên, nhiên, vật liệu tăng cao bất thường, việc điều chỉnh giá hợp đồng sẽ không có cơ sở để thực hiện ngay theo mức biến động giá. Việc điều chỉnh theo trường hợp “sự kiện bất khả kháng” hoặc “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” quy định tại pháp luật về đấu thầu, pháp luật về dân sự cũng rất phức tạp. Bản chất của hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định là nhà thầu đã được tính toán dự phòng trượt giá và phải tự chịu rủi ro thị trường. Việc giới hạn rất hẹp trường hợp điều chỉnh hợp đồng và chặt chẽ trong kích hoạt quy định về “sự kiện bất khả kháng” và “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” đối với 2 loại hợp đồng này có thể nhằm hạn chế những lỗ hổng điều chỉnh hợp đồng khi xảy ra những rủi ro thị trường mà bất cứ một hợp đồng kinh tế nào cũng phải đối diện.
Trong khi đó, tình trạng chậm tiến độ các gói thầu, dự án vẫn phổ biến, đơn cử ở Hà Nội, từ thực tiễn của 300 dự án, gói thầu chậm tiến độ liên quan đến hợp đồng trọn gói hoặc hợp đồng theo đơn giá cố định, Sở Xây dựng TP. Hà Nội cho biết, việc thi công thực tế kéo dài từ 1 năm, phổ biến 3 - 5 năm, cá biệt có dự án kéo dài trên 10 năm, trong thời gian này giá nguyên nhiên liệu, vật liệu, nhân công biến động mạnh.
Ngoài ra, chất lượng hợp đồng chưa tốt cũng khiến quá trình xử lý những vấn đề xảy ra về sau phức tạp hơn. Qua tổng hợp các dự án vướng mắc trên địa bàn, Sở Xây dựng TP. Hà Nội chỉ ra chất lượng soạn thảo, ký kết và quản lý thực hiện hợp đồng của một số chủ đầu tư còn hạn chế. Thực tiễn cho thấy nhiều hợp đồng được ký theo mẫu chung, nặng về dẫn chiếu quy định pháp luật nhưng chưa cụ thể hóa thành cơ chế xử lý trong hợp đồng đối với các tình huống phát sinh lớn như chậm bàn giao mặt bằng, đứt gãy nguồn cung, giá nhiên liệu tăng đột biến hoặc thay đổi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng. Vì vậy, khi rủi ro xảy ra, các bên có viện dẫn đến trường hợp “bất khả kháng”, “thay đổi cơ bản”, “điều chỉnh hợp đồng”, nhưng lại không có tiêu chí, trình tự, hồ sơ và trách nhiệm đủ rõ để áp dụng thống nhất. Đây là một nguyên nhân làm cho việc xử lý vướng mắc kéo dài, thiếu đồng bộ giữa các chủ đầu tư và phát sinh tâm lý e dè, đùn đẩy trách nhiệm.
Bên cạnh đó, thực tế có nhiều hợp đồng chỉ quy định khái quát về bất khả kháng theo kiểu liệt kê chung các trường hợp thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc các yếu tố bất khả kháng khác, nhưng không làm rõ thế nào là sự kiện vượt quá khả năng kiểm soát của các bên, mức độ ảnh hưởng đến tiến độ và chi phí ra sao thì được xem xét, nghĩa vụ thông báo trong thời hạn bao lâu, bên yêu cầu áp dụng phải cung cấp tài liệu gì, cơ chế xác nhận của tư vấn, chủ đầu tư và cơ quan có thẩm quyền như thế nào…
Tương tự, nhiều hợp đồng chưa dự liệu rõ điều kiện điều chỉnh giá, chưa tách bạch giữa phần khối lượng thuộc phạm vi hợp đồng với phần khối lượng phát sinh hợp pháp, chưa quy định rõ cơ chế rà soát, thương thảo, lập hồ sơ chứng minh và trình tự sửa đổi hợp đồng. Vì vậy, khi phát sinh biến động lớn, chủ đầu tư và nhà thầu thường chỉ dừng ở mức đề nghị xem xét điều chỉnh nhưng thiếu căn cứ hợp đồng cụ thể để triển khai.
Với thực tế này, nhiều chuyên gia cho rằng, hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định chỉ thực sự phù hợp khi phạm vi công việc xác định rõ, điều kiện thực hiện tương đối ổn định và thời gian thi công ngắn. Đối với các dự án chịu tác động lớn của công tác giải phóng mặt bằng, biến động giá vật liệu hoặc có nguy cơ kéo dài tiến độ, việc áp dụng hai loại hợp đồng này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho cả chủ đầu tư và nhà thầu. Ngoài ra, chủ đầu tư và nhà thầu cần coi trọng chất lượng hợp đồng, quy định chi tiết quy trình giải quyết, thời gian xử lý, trách nhiệm các bên… khi xảy ra sự kiện bất khả kháng hay hoàn cảnh thay đổi cơ bản, để thuận lợi trong điều chỉnh hay chấm dứt hợp đồng.
Trong công văn ngày 13/5/2026 về tháo gỡ hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định đối với dự án đầu tư công trên địa bàn Thành phố, UBND TP. Hà Nội yêu cầu các chủ đầu tư trong quá trình tổ chức thực hiện các dự án/gói thầu mới trong thời gian tới, cần rà soát tính chất công việc, khả năng xác định khối lượng, tiến độ giải phóng mặt bằng và mức độ biến động giá để lựa chọn hình thức hợp đồng phù hợp ngay từ khâu lập, thẩm định và phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu.
Từ góc độ nhà thầu, một số ý kiến đề nghị quy định rõ tại pháp luật về hợp đồng xây dựng và đấu thầu, ngoài các điều kiện hiện nay, hợp đồng trọn gói chỉ áp dụng đối với gói thầu có thời gian thực hiện dưới 1 năm. Thực tế có nhiều chủ đầu tư muốn chọn loại hợp đồng trọn gói với các gói thầu do dễ quản lý chi phí, phần lớn rủi ro thuộc về nhà thầu.
