Là nhà thầu thường xuyên theo dõi và tham dự các gói thầu xây lắp, chúng tôi nhận thấy một hiện tượng đáng suy nghĩ: quy định pháp luật đã thay đổi, các mẫu hồ sơ và hướng dẫn đã được cập nhật, nhưng tại một số hồ sơ mời thầu (HSMT), những tiêu chí từng gây tranh luận hoặc đã nhiều lần bị kiến nghị vẫn xuất hiện. Đó có thể là yêu cầu chi tiết về bằng cấp, chứng chỉ của nhân sự chủ chốt; giới hạn chuyên ngành đào tạo; yêu cầu xác nhận kinh nghiệm từ chủ đầu tư cũ; hoặc mô tả hợp đồng tương tự theo hướng quá cụ thể.
Thực tế này khiến nhà thầu phải đặt câu hỏi: phải chăng một số HSMT đang được xây dựng trên cơ sở kế thừa hồ sơ cũ nhưng chưa được rà soát kỹ theo quy định hiện hành?
Tham khảo HSMT của những gói thầu trước không phải điều bất hợp lý, bởi có thể giúp bên mời thầu, đơn vị tư vấn tiết kiệm thời gian và tận dụng kinh nghiệm. Tuy nhiên, pháp luật thay đổi, điều kiện thị trường thay đổi và mỗi gói thầu cũng có quy mô, tính chất khác nhau. Nếu một tiêu chí cũ được “sao chép” sang HSMT mới mà không đánh giá lại sự cần thiết, phù hợp thì rất dễ tạo ra những hệ lụy không đáng có.
Khi gặp các yêu cầu như vậy, nhà thầu phải gửi văn bản làm rõ hoặc kiến nghị, chủ đầu tư phải xem xét, trả lời, thậm chí sửa HSMT và gia hạn thời điểm đóng thầu. Quan trọng hơn, những nhà thầu có năng lực có thể lựa chọn không tham dự khi phát hiện điều kiện quá đặc thù tại HSMT. Khi đó, mức độ cạnh tranh của cuộc thầu sẽ bị ảnh hưởng.
Theo tôi, chất lượng HSMT không nằm ở việc đặt ra thật nhiều điều kiện, mà ở chỗ mỗi yêu cầu phải cần thiết, phù hợp với quy mô, tính chất gói thầu và có căn cứ pháp lý rõ ràng. Hồ sơ cũ có thể dùng để tham khảo, nhưng tiêu chí cũ không nên được sao chép theo quán tính. Đó là khâu đầu tiên cần được chú trọng nếu muốn nâng cao chất lượng và tính cạnh tranh thực chất trong đấu thầu.
