 |
| Một môi trường kinh doanh thuận lợi cho HKD là môi trường có chi phí tuân thủ đủ đơn giản, dễ hiểu, có thể dự đoán |
Chưa tới 14% hộ kinh doanh hiểu rõ chính sách mới
Tại một quán ăn trên phố Hà Nội, chủ hàng thông báo ưu tiên nhận tiền mặt hoặc chuyển khoản cá nhân thay vì quét mã QR chính thức. Ở một diễn biến khác, nhiều chủ hộ đang tìm cách xé nhỏ thành nhiều HKD cho người thân đứng tên. Có ý kiến cho rằng, đây không đơn thuần là hành vi tìm cách lách luật, mà là một hiệu ứng phòng thủ điển hình hiện nay.
Kết quả khảo sát mới nhất của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) từ 1.000 HKD đang hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước từ tháng 2 - 4/2026 (được công bố ngày 23/4/2026) cho thấy điều này.
Theo kết quả khảo sát của VCCI, với hơn 6 triệu HKD và khoảng 10 triệu lao động, đây là khu vực mang tính nền tảng của kinh tế tư nhân và sinh kế hộ gia đình. Tuy nhiên, đằng sau đó là một thực tế đáng chú ý: phần lớn HKD có quy mô siêu nhỏ, lợi nhuận mỏng và phụ thuộc toàn bộ hoặc phần lớn sinh kế của cả gia đình vào hoạt động kinh doanh (chiếm 96,7%).
Năm 2025, đa số HKD vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất thấp, khó tích lũy vốn để tái đầu tư. 81,5% HKD có doanh thu giảm. 75,4% HKD có lượng khách hàng giảm. 1,9% đạt mức “lãi như kỳ vọng”. Khó khăn của HKD không chỉ đến từ nội lực hạn chế, mà còn do sức cầu của thị trường co hẹp. Đa số lựa chọn “phòng thủ”, duy trì sự tồn tại (60,8%) hoặc thu hẹp quy mô (33%), thay vì tìm kiếm tăng trưởng.
Điều đáng lưu tâm hơn, theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký VCCI, 73,3% hộ thừa nhận khó khăn về pháp lý là áp lực nhất, vượt qua cả nỗi lo về chi phí đầu vào, thiếu hụt vốn hay thị trường. Trong đó, thời gian bỏ ra để tuân thủ quy định là yếu tố gây sức ép mạnh nhất.
“Gánh nặng tuân thủ không chỉ là một khoản tiền phải chi, mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức học quy định, chi phí tổ chức lại quy trình kinh doanh và áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ”, ông Đậu Anh Tuấn cho biết.
Kết quả khảo sát cũng chỉ ra rằng, khi HKD phát triển, thay vì cảm nhận thuận lợi hơn trong việc chính quy hoá, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thu của mình, càng mở rộng thì càng phải đối mặt với kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế, chi phí nhân sự và công nghệ... Hệ quả là HKD có xu hướng tránh tăng trưởng để không phải bước vào một “vùng nghĩa vụ” phức tạp hơn.
Theo VCCI, hiện chỉ có 13,9% HKD cho biết họ hiểu rõ chính sách mới, phần lớn chỉ nắm được ở mức cơ bản. Điều này dẫn tới tình trạng lo ngại sai sót và bị xử phạt khi thực hiện các nghiệp vụ kinh doanh. Những hộ có chủ hộ lớn tuổi hơn, trình độ học vấn thấp có tỷ lệ đánh giá gặp khó khăn cao hơn rõ rệt, nhất là khi gặp lỗi kỹ thuật và không biết sửa hóa đơn sai.
"Hộ kinh doanh như nước, len lỏi vào tất cả các ngóc ngách, mang lại sự linh hoạt và năng động cho nền kinh tế. Một môi trường kinh doanh thuận lợi cho HKD không chỉ là môi trường có ít rào cản thị trường, mà còn phải là môi trường có chi phí tuân thủ đủ đơn giản, dễ hiểu, có thể dự đoán và tương xứng với năng lực của nhóm đối tượng thực thi. Nếu tiếp cận bằng sự cảm thông và tinh thần kiến tạo, chúng ta không chỉ có một nền kinh tế minh bạch hơn, chuyển đổi số, mà còn giữ được sự năng động và linh hoạt - tài sản quý giá nhất của hàng triệu HKD Việt Nam", ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI nhấn mạnh.
Đề xuất trọng tâm chính sách chuyển dịch theo 5 hướng
Theo bà Lê Thị Duyên Hà - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam (VTCA), HKD có nhiều nỗi lo, trong đó có thủ tục kế toán, chi phí BHXH và áp lực thanh kiểm tra. Thời gian qua, ngành thuế có nhiều nỗ lực đổi mới mạnh mẽ về chính sách thuế, cũng như chuyển đổi số để giúp HKD nhìn nhận lại cách quản trị và thay đổi theo hướng chính quy và chuẩn hoá. Có lẽ chính vì thế mà cảm giác khó khăn tuân thủ pháp lý đều dồn lên chính sách thuế. Theo bà Duyên Hà, cần hỗ trợ HKD hiểu rõ, tuân thủ dễ dàng các quy chuẩn pháp lý nói chung, xác định được đâu là giới hạn bị xử phạt, tránh nỗi sợ mơ hồ.
Từ thực tế thực hiện hỗ trợ tư vấn thuế, bà Hà cho biết, nhiều HKD còn chưa tách bạch được chi phí kinh doanh và chi tiêu gia đình, chưa xác định rõ lãi - lỗ… Trong điều kiện đó, việc yêu cầu họ nâng cấp lên mô hình doanh nghiệp mà không có hỗ trợ tương xứng sẽ gây phản ứng trái chiều. Điều mà HKD đang cần là một hệ sinh thái hỗ trợ giúp họ vận hành dễ dàng hơn.
Theo khuyến nghị của VCCI, trọng tâm chính sách nên dịch chuyển theo 5 hướng.
Thứ nhất, quy định về thuế - kế toán - hoá đơn điện tử cần tiếp tục cải thiện theo nguyên tắc “dễ hiểu - dễ làm - dễ đúng” để phù hợp với năng lực của HKD, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, nhóm học vấn thấp, nhóm lớn tuổi và nhóm ở vùng nông thôn.
Thứ hai, công cụ tuân thủ có chi phí thấp, thông qua việc phổ cập các phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn bằng ngôn ngữ bình dân và có cơ chế hỗ trợ trực tiếp tại địa phương thì sẽ hiệu quả hơn.
Thứ ba là phân tầng chính sách theo nhóm đối tượng ưu tiên, không cào bằng chính sách, cần tách bạch nhóm hộ sinh kế (cần hỗ trợ giảm sốc và tăng sức chống chịu), nhóm siêu nhỏ và dễ tổn thương (cần hỗ trợ thủ tục tuân thủ và quản trị cơ bản) và nhóm hộ có tiềm năng chuyển đổi lên doanh nghiệp - nhóm có quy mô lớn hơn, khách hàng B2B hoặc có nhu cầu mở rộng quy mô, ký kết hợp đồng và huy động vốn rõ hơn thì nên là đối tượng trọng tâm của các chương trình thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.
Thứ tư, chính sách chuyển đổi lên doanh nghiệp cần chú trọng giảm chi phí chuyển đổi thực tế và cần có gói hỗ trợ tài chính, hỗ trợ kế toán những năm đầu.
Thứ năm là định vị lại đồng bộ các chính sách hỗ trợ để HKD phát triển bền vững hơn.
