Khí hậu toàn cầu đang nóng lên: Lường trước rủi ro khi lựa chọn công nghệ và nhà thầu

0:00 / 0:00
0:00

(BĐT) - Tại một cuộc họp phê duyệt dự án đầu tư mở rộng nhà máy, trên bàn làm việc của lãnh đạo doanh nghiệp (DN), chủ đầu tư có đủ báo cáo nghiên cứu khả thi, tổng mức đầu tư, dự báo doanh thu, tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) và phương án lựa chọn nhà thầu.

Đánh giá rủi ro khí hậu không phải để quy trình đầu tư phức tạp hơn, mà để tránh những quyết định đầu tư có thể khiến doanh nghiệp, chủ đầu tư phải trả giá trong nhiều năm sau. Ảnh: Gia Khoa
Đánh giá rủi ro khí hậu không phải để quy trình đầu tư phức tạp hơn, mà để tránh những quyết định đầu tư có thể khiến doanh nghiệp, chủ đầu tư phải trả giá trong nhiều năm sau. Ảnh: Gia Khoa
72.jpg
Tôn Thất Hạc Minh - Chuyên gia phát triển bền vững

Các con số được tính toán khá kỹ lưỡng, từ giá nguyên liệu, chi phí nhân công đến lãi suất vay vốn. Nhưng có một câu hỏi ít khi được đặt ra: Nhà máy sắp xây dựng sẽ vận hành trong điều kiện khí hậu nào trong 20 năm tới? Câu hỏi ấy đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Đầu tư hôm nay, vận hành trong khí hậu ngày mai

Cuối tháng 10/2026, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố Báo cáo khoảng cách phát thải 2026 (Emissions Gap Report 2026: The Point of Return) đưa ra một cảnh báo đáng suy ngẫm: nếu thế giới tiếp tục các chính sách khí hậu hiện hành, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng 2,8°C trong thế kỷ này. Ngay cả khi các quốc gia thực hiện đầy đủ những cam kết khí hậu hiện nay, mức nóng lên vẫn có thể đạt khoảng 2,6°C. UNEP ước tính cứ thêm năm năm phát thải CO2 ở mức hiện tại, mức nóng lên cực đại có thể tăng thêm khoảng 0,1°C.

Những con số tưởng chừng nhỏ ấy có thể làm thay đổi rất lớn môi trường kinh doanh. Với những DN, chủ đầu tư đang quyết định đầu tư hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng vào các tài sản có vòng đời hàng chục năm, đây không còn là câu chuyện của riêng bộ phận môi trường.

Trong nhiều năm làm việc với các DN sản xuất, tôi nhận thấy người ra quyết định thường rất kỹ khi thương lượng giá mua thiết bị, nhưng đôi khi chưa dành sự quan tâm tương xứng cho những chi phí sẽ phát sinh trong suốt vòng đời của thiết bị ấy.

Một dây chuyền sản xuất có giá mua thấp nhưng tiêu hao nhiều năng lượng có thể làm suy giảm lợi thế cạnh tranh trong hàng chục năm. Một nhà kho được xây dựng tại khu vực dễ ngập lụt có thể phải gánh thêm chi phí sửa chữa, bảo hiểm và gián đoạn kinh doanh. Một nhà máy sử dụng nhiều nước nhưng không đánh giá đầy đủ rủi ro nguồn nước có thể gặp khó khăn ngay cả khi thị trường đầu ra vẫn thuận lợi.

Trong một thế giới nóng lên 2,8°C, những rủi ro ấy có thể trở nên nghiêm trọng hơn. Nắng nóng làm tăng nhu cầu làm mát và ảnh hưởng đến năng suất lao động; ngập lụt và bão có thể làm gián đoạn logistics; hạn hán và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng đến nguồn nguyên liệu nông nghiệp và khả năng cung cấp nước cho sản xuất.

Bên cạnh đó là những rủi ro phát sinh từ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp: thay đổi chính sách, chi phí carbon, yêu cầu mới của khách hàng và tốc độ phát triển công nghệ. Một thiết bị đang vận hành tốt về mặt kỹ thuật vẫn có thể trở nên kém cạnh tranh về mặt kinh tế trước khi hết tuổi thọ.

Những rủi ro như trên hiếm khi xuất hiện trong báo cáo tài chính dưới một dòng có tên “chi phí khí hậu”. Chúng xuất hiện qua giá vốn hàng bán, chi phí bảo trì, thời gian ngừng máy, doanh thu bị mất hoặc nhu cầu đầu tư thay thế. Điều đáng lo không phải là DN chưa dự báo chính xác tương lai, mà là doanh nghiệp đang đầu tư dài hạn với giả định rằng tương lai sẽ giống quá khứ.

Đánh giá kịch bản khí hậu trước khi quyết định đầu tư

Trong thẩm định dự án, chúng ta đã quen với việc phân tích độ nhạy của giá bán, sản lượng, tỷ giá và chi phí vốn. Vậy tại sao không đưa thêm những biến số khí hậu vào cùng một phép tính?

Thông lệ quốc tế đang đi theo hướng này. Chuẩn mực IFRS S2 về công bố thông tin liên quan đến khí hậu yêu cầu doanh nghiệp áp dụng chuẩn mực sử dụng phân tích kịch bản khí hậu để đánh giá khả năng chống chịu của chiến lược và mô hình kinh doanh. Ý nghĩa thực tiễn của việc phân tích kịch bản không phải là dự đoán chính xác tương lai, mà là giúp doanh nghiệp chuẩn bị cho nhiều khả năng có thể xảy ra.

Chẳng hạn, trong kịch bản thế giới đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng, DN cần đánh giá tác động của chính sách carbon, yêu cầu sản phẩm phát thải thấp và khả năng thích ứng của công nghệ đang lựa chọn. Trong kịch bản chuyển đổi chậm rồi đột ngột tăng tốc, DN có thể phải đối diện với những khoản đầu tư thay thế lớn trong thời gian ngắn.

Còn trong kịch bản thế giới tiếp tục đi theo quỹ đạo nóng lên khoảng 2,8°C, các rủi ro vật lý cần được xem xét sâu hơn: nhà máy có đủ nguồn nước không, hệ thống làm mát có đáp ứng được điều kiện nhiệt độ mới không, công trình có khả năng chống chịu trước ngập lụt và bão không, chuỗi cung ứng có duy trì được tính liên tục không? Để bớt rủi ro, cần chuyển những kịch bản toàn cầu thành các giả định cụ thể phù hợp với ngành nghề, địa điểm đầu tư và vòng đời tài sản.

Một DN thép sẽ quan tâm nhiều đến năng lượng, carbon và công nghệ. Một nhà máy chế biến thực phẩm ở Đồng bằng sông Cửu Long cần chú trọng nguồn nước, xâm nhập mặn và sức chống chịu của vùng nguyên liệu. Một DN cảng biển cần đánh giá nguy cơ ngập lụt, nước biển dâng và gián đoạn vận tải.

Khi những yếu tố này được đưa vào mô hình tài chính, kết quả thẩm định dự án có thể thay đổi đáng kể. Một dự án hấp dẫn trong kịch bản thuận lợi chưa chắc còn hấp dẫn khi chi phí năng lượng, carbon và thời gian gián đoạn cùng gia tăng.

Đấu thầu - mắt xích biến chiến lược thành năng lực thực tế

Nếu đánh giá rủi ro khí hậu giúp các DN, các chủ đầu tư nhận diện những gì cần chuẩn bị thì đầu tư và đấu thầu chính là nơi những yêu cầu ấy được chuyển thành công nghệ, thiết bị, công trình và năng lực vận hành thực tế.

Đây là mắt xích đặc biệt quan trọng. Một DN có thể xây dựng chiến lược Net Zero rất tốt, nhưng nếu các quyết định lựa chọn công nghệ và nhà thầu vẫn chủ yếu dựa trên giá mua ban đầu, chiến lược ấy sẽ khó đi vào cuộc sống.

Thay vì chỉ so sánh giá mua thiết bị, chủ đầu tư cần quan tâm đến tổng chi phí vòng đời, bao gồm năng lượng, nước, bảo trì, phụ tùng, thay thế và xử lý tài sản khi kết thúc sử dụng. Với các dự án xây dựng, kết quả đánh giá rủi ro khí hậu cần được chuyển hóa thành những yêu cầu phù hợp về thiết kế, vật liệu, hệ thống thoát nước, khả năng chịu nhiệt và tính liên tục của hoạt động.

Với các gói thầu cung cấp thiết bị, những yêu cầu về hiệu suất năng lượng, mức tiêu hao nguyên liệu, khả năng vận hành trong điều kiện bất lợi cần được lượng hóa, có phương pháp kiểm chứng và được phản ánh trong tiêu chí đánh giá, nghĩa vụ hợp đồng và nghiệm thu.

Tiết kiệm được một khoản tiền khi mua thiết bị là điều đáng mừng. Nhưng sẽ đáng tiếc nếu DN phải trả lại khoản tiết kiệm ấy, cùng với những chi phí gia tăng dai dẳng qua hóa đơn điện, bảo trì và tổn thất vận hành trong nhiều năm sau. Để tránh rủi ro này, chủ đầu tư, lãnh đạo DN cần chuẩn bị từ bước chuẩn bị dự án. Cần xây dựng một bản đồ chung về năng lượng, carbon, tài nguyên và khả năng chống chịu cho các dự án trọng yếu, đồng thời thúc đẩy các bộ phận tài chính, kỹ thuật, vận hành, đầu tư và mua hàng cùng xem xét những rủi ro trọng yếu trong các kịch bản khí hậu khác nhau; đánh giá chi phí của việc không hành động và chuyển những phát hiện ấy thành các yêu cầu cụ thể cho những dự án đầu tư, hồ sơ mời thầu và dự thảo hợp đồng.

Báo cáo của UNEP cũng nhắc chúng ta rằng, quỹ đạo nóng lên 2,8°C không phải là một định mệnh. Hành động giảm phát thải mạnh mẽ ngay từ hôm nay vẫn có thể hạn chế mức độ và thời gian vượt ngưỡng 1,5°C.

Theo đó, không chỉ cần chuẩn bị để thích ứng với một thế giới nóng hơn, các DN, các chủ đầu tư còn có thể góp phần thay đổi chính quỹ đạo nóng lên bằng những lựa chọn về công nghệ, năng lượng, vật liệu và mô hình kinh doanh, để mỗi khoản đầu tư hôm nay giúp DN hoạt động hiệu quả hơn, vững vàng hơn, tạo nhiều giá trị hơn và không chuyển những chi phí môi trường, xã hội sang người khác hoặc các thế hệ tương lai. Một quyết định đầu tư tốt không chỉ đáp ứng việc dự án hoàn thành đúng tiến độ và ngân sách, mà quan trọng hơn là trong suốt những năm tháng tài sản được sử dụng sẽ đều phục vụ nhằm tối đa lợi ích cho DN, cho chủ đầu tư.

73.jpg

(*) Thành viên Hội đồng bình chọn Báo cáo Phát triển bền vững, VLCA

Kết nối đầu tư