 |
| Nhiều xã, phường, đặc khu được giao quản lý những dự án lớn, trong đó có những dự án, gói thầu quy mô hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng. Ảnh: Nhã Chi |
Khối lượng công việc tăng, năng lực thực hiện chịu sức ép
Sau hơn 1 năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khó khăn tại cấp xã không hẳn nằm ở thiếu vốn mà ở thủ tục và năng lực tổ chức thực hiện. Dữ liệu đấu thầu 2 tháng gần đây phần nào cho thấy quy mô nhiệm vụ đầu tư xây dựng được chuyển xuống cấp cơ sở không chỉ tăng về số lượng mà đã xuất hiện những gói thầu có giá trị rất lớn.
Tại Hà Nội, Ban QLDA đầu tư - hạ tầng phường Sơn Tây đang tổ chức lựa chọn nhà thầu Gói thầu số 11 Thi công xây dựng thuộc Dự án Mở rộng tuyến đường tránh thị xã Sơn Tây, với giá gói thầu hơn 1.121 tỷ đồng. Bên cạnh đó còn có nhiều gói thầu quy mô hàng trăm tỷ đồng như các gói thầu thi công xây dựng, cung cấp và lắp đặt thiết bị Trường THPT Nguyễn Trãi - Ba Đình và Trường THPT Phạm Hồng Thái, có giá lần lượt hơn 285,3 tỷ đồng và 254,6 tỷ đồng, do Ban QLDA đầu tư - hạ tầng phường Giảng Võ tổ chức lựa chọn nhà thầu; Gói thầu Thi công xây dựng và thiết bị thuộc Dự án hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật theo quy hoạch tại khu vực Dục Tú cũ (hơn 158 tỷ đồng), do Ban QLDA đầu tư - hạ tầng xã Thư Lâm tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Tương tự, tại TP.HCM, Ban QLDA đầu tư xây dựng phường Bà Rịa lựa chọn nhà thầu gói xây lắp thuộc Dự án Kè hai bờ sông Dinh đoạn từ cầu Điện Biên Phủ đến cầu Nhà máy nước, với giá gói thầu hơn 860,8 tỷ đồng. Ban QLDA đầu tư xây dựng xã Phú Giáo chọn nhà thầu gói xây dựng thuộc Dự án Chỉnh trang suối Vàm Vá, đoạn từ cầu Lễ Trang đến cầu Vàm Vá, giá trị hơn 382,1 tỷ đồng. Ban QLDA đầu tư xây dựng xã Bình Khánh tổ chức lựa chọn nhà thầu 4 gói thầu có quy mô khoảng 200 tỷ đồng mỗi gói.
Khi thẩm quyền và trách nhiệm quản lý được chuyển mạnh về cơ sở, yêu cầu đối với năng lực của chủ đầu tư, ban QLDA cấp xã được đặt ở một mặt bằng cao hơn, từ chuẩn bị dự án, kiểm soát hồ sơ mời thầu (HSMT), đánh giá hồ sơ dự thầu (HSDT) đến quản lý thực hiện hợp đồng.
Đặt trong quy mô cả nước hiện có 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 2.621 xã, 687 phường và 13 đặc khu, có thể thấy không gian đầu tư công và tổ chức lựa chọn nhà thầu ở cấp cơ sở sau sắp xếp là rất lớn. Khi kế hoạch vốn, danh mục dự án và nhiều nhiệm vụ trước đây tập trung ở cấp huyện tiếp tục được phân bổ về hàng nghìn đơn vị cơ sở, hệ thống chủ đầu tư, ban QLDA xã, phường, đặc khu trở thành lực lượng quan trọng trong hoạt động đầu tư công và đấu thầu.
Thực tiễn tại một số địa phương cho thấy, khối lượng công việc phát sinh lớn trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới, trong khi nhiều dự án đang ở các bước hoàn thiện hồ sơ, phê duyệt dự án, khảo sát, lập thiết kế - dự toán... Nguồn nhân lực tham mưu còn hạn chế ảnh hưởng nhất định đến tiến độ triển khai kế hoạch đầu tư công.
Trường hợp tại xã An Phước (TP. Đồng Nai) cho thấy khá rõ áp lực này. Các đơn vị được UBND xã giao làm chủ đầu tư thiếu nhân sự am hiểu lĩnh vực đầu tư công, đặc biệt là chuyên môn xây dựng, QLDA, khiến việc kiểm tra, xây dựng hồ sơ công trình gặp khó khăn. Ông Đoàn Minh Trí, Chủ tịch UBND xã An Phước cho biết, địa phương phải chủ động liên hệ đơn vị có nhân sự, kinh nghiệm để hỗ trợ, đồng thời kiến nghị TP. Đồng Nai xem xét bố trí hoặc cho phép tiếp nhận nhân sự có chuyên môn về xây dựng.
Theo ông Nguyễn Ngọc Dũng, Giám đốc Ban QLDA đầu tư xây dựng phường Bà Rịa (TP.HCM), cùng với phân cấp, phân quyền mạnh hơn, nhiều ban QLDA cấp cơ sở hiện trực tiếp quản lý số lượng dự án lớn. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm trước đây phải phân bổ về nhiều đơn vị mới, dẫn đến nguồn nhân lực quản lý bị chia mỏng. Một số cán bộ được giao vị trí quản lý mới cũng cần thời gian tích lũy kinh nghiệm điều hành.
Theo một lãnh đạo Ban QLDA phường Lái Thiêu (TP.HCM), khó khăn hiện nay là số lượng dự án được giao tương đối lớn, trong khi nhân sự chuyên môn sau tái cấu trúc còn mỏng. Do đó, với những gói thầu có yêu cầu kỹ thuật phức tạp, Ban phải sử dụng đơn vị tư vấn ở một số khâu. Tuy nhiên, sản phẩm của tư vấn vẫn phải được cán bộ của chủ đầu tư kiểm tra, rà soát trước khi phê duyệt. Điều này đòi hỏi chủ đầu tư phải có nhân sự đủ chuyên môn để kiểm soát chất lượng công việc do tư vấn thực hiện.
Nâng chất lượng lựa chọn nhà thầu
Từ thực tiễn tại địa phương, ông Nguyễn Ngọc Dũng cho rằng, cán bộ ban QLDA hiện nay cần được đào tạo, nâng cao năng lực và phải nắm vững pháp luật về đầu tư công, đấu thầu, quản lý hợp đồng, quản lý chi phí, giải ngân vốn, chuyển đổi số và quản trị rủi ro trong suốt vòng đời dự án.
Đây cũng là những năng lực liên quan trực tiếp đến chất lượng lựa chọn nhà thầu. Cán bộ tổ chức đấu thầu không nhất thiết phải tự thực hiện tất cả công việc chuyên môn, nhưng trong vai trò chủ đầu tư phải có khả năng kiểm soát được công việc của các tổ chức, đơn vị tham gia dự án.
Đối với việc thuê tư vấn lập HSMT, đánh giá HSDT, trong điều kiện nhân lực cấp xã còn mỏng, sử dụng tư vấn có chuyên môn là giải pháp cần thiết. Tuy nhiên, thuê tư vấn không đồng nghĩa với việc chuyển trách nhiệm của chủ đầu tư sang đơn vị tư vấn. Từ thiết kế, dự toán đến HSMT và đánh giá HSDT là một chuỗi công việc có quan hệ chặt chẽ, chất lượng ở khâu trước sẽ tác động đến các bước tiếp theo, cuối cùng là kết quả lựa chọn nhà thầu và kết quả thực hiện gói thầu.
Qua theo dõi hoạt động lựa chọn nhà thầu do các đơn vị cấp xã thực hiện thời gian gần đây, những yêu cầu làm rõ HSMT phản ánh một số vấn đề liên quan đến thiết kế, dự toán, yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn đánh giá. Một HSMT được xây dựng trên cơ sở thiết kế, dự toán chưa thật sự chặt chẽ không chỉ làm tăng yêu cầu làm rõ, sửa đổi trong quá trình mời thầu, mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh vướng mắc khi triển khai hợp đồng. Do đó, năng lực kiểm soát chất lượng HSMT của chủ đầu tư càng trở nên quan trọng.
Theo một chuyên gia về đấu thầu, phân cấp mạnh phải đi cùng cơ chế nâng cao năng lực và kiểm soát trách nhiệm. Chủ đầu tư có thể sử dụng tư vấn, huy động chuyên gia hoặc các nguồn lực chuyên môn phù hợp, nhưng phải có đội ngũ nòng cốt đủ khả năng đặt yêu cầu, kiểm tra sản phẩm tư vấn và chịu trách nhiệm đối với quyết định của mình.
Đối với hoạt động đấu thầu, theo vị chuyên gia này, cần ưu tiên đào tạo, tập huấn nâng cao trình độ chuyên môn theo vị trí việc làm; chuẩn hóa quy trình rà soát hồ sơ và tăng cường kiểm tra đối với những gói thầu quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là bảo đảm cuộc thầu tuân thủ đúng trình tự, thủ tục, mà phải lựa chọn được nhà thầu thực sự có năng lực thực hiện hợp đồng.
Theo ông Nguyễn Ngọc Dũng, bên cạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, cán bộ ban QLDA cấp xã rất cần những kênh thông tin chuyên ngành có tính phản biện, phân tích chuyên sâu, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và hỗ trợ xử lý các tình huống phát sinh. Đào tạo là điều kiện cần, nhưng kinh nghiệm quản lý thường được tích lũy thông qua quá trình vừa học, vừa làm và thường xuyên trao đổi giữa các ban QLDA.
Lãnh đạo một số UBND cấp xã, ban QLDA cấp xã tại TP.HCM, Đồng Nai, Đồng Tháp, An Giang có chung nhận định: Phân cấp QLDA xuống cơ sở tạo điều kiện đưa quyết định đầu tư gần hơn với địa bàn, công trình và nhu cầu thực tế, qua đó có thể phát huy hiệu quả đầu tư công. Song thẩm quyền và khối lượng dự án được giao càng lớn càng đòi hỏi năng lực của chủ đầu tư phải được củng cố tương xứng.
