 |
| Để tháo gỡ khó khăn cho nhà thầu, nhiều chủ đầu tư đề xuất được điều chỉnh giá hợp đồng hoặc điều chỉnh hình thức hợp đồng trọn gói/đơn giá cố định sang hình thức hợp đồng có điều chỉnh giá. Ảnh: Lê Tiên |
Điểm nghẽn lớn
Theo số liệu tổng hợp của Sở Xây dựng TP. Hà Nội, đến ngày 9/4/2026, trên cơ sở báo cáo của 3/3 ban quản lý dự án (QLDA) chuyên ngành và 85/126 UBND phường, xã, đã xác định khoảng 300 dự án, gói thầu chậm tiến độ liên quan đến hợp đồng trọn gói hoặc hợp đồng theo đơn giá cố định (247 hợp đồng trọn gói, 50 hợp đồng theo đơn giá cố định).
Sở Xây dựng TP. Hà Nội nhận định, quy mô vướng mắc này cho thấy đây không còn là khó khăn cục bộ ở từng dự án riêng lẻ, mà đã trở thành điểm nghẽn có tính hệ thống, tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước của Thành phố. Theo tổng hợp, để tháo gỡ khó khăn, hầu hết chủ đầu tư đề xuất được điều chỉnh giá hợp đồng hoặc điều chỉnh hình thức hợp đồng trọn gói/đơn giá cố định sang hình thức hợp đồng có điều chỉnh giá.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng Hà Nội. Theo số liệu tổng hợp của Bộ Xây dựng, từ tháng 3/2026, giá nhiên liệu và nhiều loại vật liệu xây dựng tăng đột biến; riêng giá dầu diesel tăng 57,4% so với tháng 2/2026, xi măng tăng khoảng 7,2%, thép tăng khoảng 2,2%, cát, đá, gạch xây tăng khoảng 13,5 - 23,3%, nhựa đường tăng khoảng 31,77%. Với kịch bản giá nhiên liệu tăng 100% so với tháng 2/2026, dự báo dự toán xây dựng công trình giao thông có thể tăng đến 15,82%, công trình công nghiệp có thể tăng 3,73%. Với mức tăng theo kịch bản trên, thì riêng các công trình giao thông trọng điểm, chi phí xây dựng ước tăng khoảng 42.300 tỷ đồng.
Theo pháp luật xây dựng và pháp luật đấu thầu, đối với hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định, các bên trước khi ký hợp đồng phải tính toán đầy đủ yếu tố rủi ro liên quan đến giá hợp đồng và mỗi bên phải tự chịu trách nhiệm đối với rủi ro của mình, không được điều chỉnh hợp đồng trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng đã ký, chỉ được điều chỉnh với khối lượng nằm ngoài phạm vi hợp đồng và các trường hợp bất khả kháng, hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Điều này dẫn đến khó khăn rất lớn đối với nhà thầu xây dựng, theo như phản ánh của Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam, Cục Đường bộ Việt Nam. Đối với các gói thầu đã ký hợp đồng, nếu nhà thầu tiếp tục triển khai sẽ thiệt hại nghiêm trọng, ảnh hưởng mạnh tới hoạt động kinh doanh. Hiện đã có tình trạng nhà thầu trì hoãn thi công, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện dự án...
Bài toán trách nhiệm, rủi ro pháp lý
Ngày 8/5/2026, Bộ Xây dựng có Văn bản 6761/BXD-KTQLXD hướng dẫn pháp lý điều chỉnh hợp đồng xây dựng khi bão giá vật liệu. Trọng tâm của văn bản này hướng dẫn các bộ, ngành và địa phương về căn cứ pháp lý để có thể vận dụng quy định về sự kiện bất khả kháng, hoàn cảnh thay đổi cơ bản trong điều chỉnh hợp đồng trọn gói, hợp đồng theo đơn giá cố định do biến động mạnh về giá vật liệu xây dựng. Đồng thời yêu cầu các chủ đầu tư phải làm việc trực tiếp với nhà thầu, đánh giá chi tiết tình hình thực hiện hợp đồng để phân định rõ nguyên nhân tăng giá, từ đó áp dụng đúng quy định pháp luật nhằm bảo đảm tiến độ dự án và tránh thất thoát ngân sách.
Với các dự án, gói thầu trên địa bàn Hà Nội, Sở Xây dựng đã báo cáo UBND Thành phố đề xuất phương án tháo gỡ. Trong đó, đối với nhóm các dự án tiếp tục triển khai, chủ đầu tư tổ chức rà soát chi tiết cụ thể nội dung của hợp đồng đã ký kết (bao gồm phụ lục hợp đồng nếu có) để xem xét quyết định việc điều chỉnh giá hợp đồng theo thẩm quyền trong 2 trường hợp, bao gồm bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản làm cơ sở tiếp tục triển khai thực hiện gói thầu. Chủ đầu tư đánh giá lại năng lực nhà thầu và khả năng tiếp tục thực hiện theo hợp đồng đã ký kết của nhà thầu, trong trường hợp nhà thầu không còn năng lực để triển khai thực hiện thì xử lý tình huống theo quy định tại khoản 23 Điều 140 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP quy định về xử lý tình huống trong đấu thầu liên quan đến chấm dứt hợp đồng.
Ngày 13/5/2026, UBND TP. Hà Nội có văn bản chỉ đạo các chủ đầu tư khẩn trương rà soát theo hướng dẫn của Bộ Xây dựng và phương án đề xuất của Sở Xây dựng, giải pháp ưu tiên là rà soát các nội dung quy định liên quan đến trường hợp bất khả kháng, hoàn cảnh thay đổi cơ bản đã nêu trong hợp đồng trọn gói/đơn giá cố định đã ký đối chiếu với các quy định, điều kiện thực tiễn hiện nay để quyết định áp dụng việc điều chỉnh giá hợp đồng trong trường hợp bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo thẩm quyền. Tiến độ hoàn thành và có báo cáo kết quả về UBND Thành phố, Sở Xây dựng trong tháng 5/2026.
Nhiều địa phương khác cũng chỉ đạo các chủ đầu tư khẩn trương thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Xây dựng và có báo cáo trong tháng 5 này.
Đối với các gói thầu đã ký hợp đồng, nếu nhà thầu tiếp tục triển khai sẽ thiệt hại nghiêm trọng, ảnh hưởng mạnh tới hoạt động kinh doanh. Hiện đã có tình trạng nhà thầu trì hoãn thi công, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện dự án...
Theo một số chuyên gia, việc nhận diện, viện dẫn chuẩn xác “sự kiện bất khả kháng” và “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” là điểm trọng yếu để tìm lối thoát cho bế tắc này. Sự biến động mạnh, bất thường của giá nguyên, nhiên, vật liệu xây dựng dù mang tính khách quan và có thể không lường trước được, nhưng thường không thỏa mãn yếu tố "không thể khắc phục được" của một sự kiện bất khả kháng.
Ông Phan Việt Hiếu, Giám đốc Công ty TNHH Quản lý và Quyết toán vốn đầu tư Phan Anh Firm cho rằng, việc biến động giá vật liệu đơn thuần do cung cầu thị trường không cấu thành bất khả kháng, do đó lối thoát này gần như bị bịt kín. Lối mở sẽ là quy định về hoàn cảnh thay đổi cơ bản, hợp đồng có thể được xem xét sửa đổi (bao gồm sửa đổi loại hợp đồng, hình thức giá) nếu chứng minh được hoàn cảnh thay đổi cơ bản.
Từ góc độ chuyên gia kiểm toán, quyết toán, ông Phan Việt Hiếu gợi ý để kiến nghị điều chỉnh hợp đồng xây dựng thành công, nhà thầu cần tuân thủ quy trình 3 bước.
Bước 1 là cô lập rủi ro và thu thập chứng cứ pháp lý. Cụ thể, bóc tách chính xác khối lượng vật tư bị ảnh hưởng, lưu ý chỉ tính khối lượng trong tiến độ hợp đồng; thu thập bằng chứng chứng minh nhà thầu đã nỗ lực tìm nguồn cung thay thế nhưng vô vọng.
Bước 2 là lập luận giải trình và định lượng thiệt hại. Nhà thầu cần xây dựng báo cáo đánh giá tác động, chứng minh tình huống khớp với 5 điều kiện của “hoàn cảnh thay đổi cơ bản”; định lượng rõ phần lỗ do biến động giá dị biệt, bóc tách và trừ đi phần tỷ lệ trượt giá đã được tính trong dự phòng gói thầu.
Và bước 3 là đề xuất giải pháp và đàm phán đệ trình. Trong đó, nên đề xuất các phương án khả thi như sử dụng chi phí dự phòng của dự án để bù giá, hoặc chuyển đổi hình thức hợp đồng cho một phần khối lượng, cam kết tuân thủ nguyên tắc không vượt tổng mức đầu tư vì nếu việc bù giá làm thủng trần tổng mức đầu tư, quy trình sẽ phải đẩy lên người quyết định đầu tư, tốn kém nhiều thời gian.
Ông Phan Việt Hiếu khuyến nghị, chủ đầu tư và nhà thầu cần lưu ý thêm về việc lựa chọn phương pháp điều chỉnh giá, cơ sở dữ liệu đầu vào là nguồn thông tin giá, chỉ số giá của cơ quan có thẩm quyền công bố để bảo đảm tính minh bạch, hợp lý tuyệt đối khi lập hồ sơ trình cơ quan kiểm toán, thanh tra. Nếu vật tư tăng giá rơi vào giai đoạn dự án bị chậm do lỗi chủ quan của nhà thầu, chủ đầu tư cần có sự bóc tách và nhà thầu phải tự chịu rủi ro trượt giá cho sự chậm trễ của mình. Mọi thỏa thuận sửa đổi hợp đồng bắt buộc phải được lập thành phụ lục hợp đồng làm cơ sở pháp lý trước khi triển khai các bước thanh toán.
