Nhìn bề ngoài, nguyên nhân khiến lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm leo lên đỉnh 24 năm khá rõ ràng: áp lực nợ công ngày một gia tăng, lạm phát bị kích động bởi giá năng lượng leo thang, cùng sự cạnh tranh nguồn vốn gay gắt từ cơn sốt xây dựng trung tâm dữ liệu toàn cầu - động lực đang thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư khẳng định chính quy mô và tốc độ dịch chuyển của dòng tiền cho thấy các quỹ đầu cơ mới là tác nhân thổi bùng biến động, khi các quỹ này đồng loạt tất toán vị thế chớp nhoáng.
Thị trường không hề ghi nhận bất kỳ ngòi nổ vĩ mô rõ rệt nào trước khi lợi suất trái phiếu vọt tăng bất thường hơn 10 điểm cơ bản chỉ trong một ngày. Đáng chú ý, chênh lệch lợi suất mà nhà đầu tư yêu cầu để nắm giữ nợ của Pháp thay vì Đức đã nhảy vọt gần 25 điểm cơ bản trong vòng hai ngày - mức tăng mạnh nhất kể từ cuộc khủng hoảng nợ công khu vực đồng Euro. Khi giá trái phiếu lao dốc, lợi suất sẽ tăng tương ứng.
Theo ước tính từ Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), các quỹ đầu cơ hiện chiếm hơn một nửa khối lượng giao dịch trên thị trường trái phiếu chính phủ châu Âu trị giá khoảng 13.000 tỷ USD, tăng vọt so với mức 30% vào năm 2020. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cho biết quy mô vị thế của các quỹ đầu cơ đối với trái phiếu chính phủ đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2022, dù không đưa ra con số tuyệt đối.
"Cộng đồng quỹ đầu cơ đã phình to nhanh chóng. Điều này kéo theo làn sóng biến động dữ dội hơn nhiều cho thị trường trái phiếu, đồng thời là lời giải thích hợp lý nhất cho việc đợt bán tháo nợ công của Pháp diễn ra khốc liệt đến vậy dù thiếu vắng một chất xúc tác thực sự", bà Lauréline Renaud-Chatelain, Trưởng bộ phận Chiến lược thu nhập cố định tại Pictet Wealth Management, nhận định.
Hiệu ứng khuếch đại biến động giá
Theo số liệu từ IMF, các quỹ đầu cơ đang quản lý khối tài sản lên tới hơn 40.000 tỷ USD, tính cả phần vốn vay đòn bẩy và các hợp đồng phái sinh. Những quỹ này hiếm khi công khai danh mục chi tiết và thường sẵn sàng đặt cược vào cả hai chiều: giá giảm lẫn giá tăng.
Vai trò của các quỹ đầu cơ trên thị trường nợ chính phủ đặc biệt quan trọng bởi nó tác động trực tiếp đến chi phí huy động vốn của các quốc gia, từ đó kéo theo biến động lãi suất vay đối với doanh nghiệp và người mua nhà.
Trong báo cáo hồi tháng 10, IMF cảnh báo rằng, hoạt động giao dịch gia tăng của các quỹ đầu cơ có thể "khuếch đại sự lệch pha về giá và làm trầm trọng thêm tình trạng cạn kiệt thanh khoản trong những giai đoạn thị trường căng thẳng". Báo cáo nhấn mạnh rủi ro từ việc lạm dụng đòn bẩy nợ và hiện tượng "giao dịch chen chúc" - khi quá nhiều quỹ cùng ôm chung một trạng thái vị thế.
Khi "cá mập" lấp chỗ trống của các nhà đầu tư truyền thống
Ông Jiri Krol, Giám đốc Toàn cầu về Quan hệ Chính phủ tại Hiệp hội Quản lý đầu tư thay thế (AIMA), khẳng định các quỹ đầu cơ là một trong những nguồn cung cấp thanh khoản quan trọng nhất cho thị trường trái phiếu.
"Đối với những biến động gần đây, chúng tôi khuyến cáo không nên vội vã đưa ra những nhận định mang tính vơ đũa cả nắm chỉ dựa trên các bằng chứng rời rạc về một nhóm đối tượng tham gia thị trường", ông Krol phản biện.
Thực tế, các quỹ đầu cơ buộc phải gánh vác thị phần lớn hơn khi các người mua truyền thống đang dần rút lui. Các ngân hàng trung ương đang thu hẹp bảng cân đối kế toán, các quỹ hưu trí thay đổi mô hình khiến nhu cầu mua trái phiếu chính phủ sụt giảm, còn các quy định an toàn vốn ngặt nghèo cũng hạn chế khả năng nắm giữ trái phiếu của khối ngân hàng thương mại.
Sự hiện diện của các quỹ đầu cơ giúp guồng quay thị trường vận hành trơn tru trong kỷ nguyên các chính phủ đẩy mạnh vay nợ, đồng thời tần suất lướt sóng dày đặc của họ giúp cải thiện thanh khoản ngắn hạn.
"Hầu hết mọi người đều ghi nhận giá trị mà các quỹ đầu cơ mang lại", bà Marion Le Morhedec, Giám đốc Đầu tư mảng Thu nhập cố định tại Fidelity International, nhận định.
Tuy nhiên, mặt trái là các vị thế đầu cơ thường tập trung quá đông đúc và dựa nặng vào vốn vay. Với tư duy lướt sóng ngắn hạn, các quỹ có thể đồng loạt tháo chạy chỉ trong chớp mắt nếu thị trường quay đầu ngược kỳ vọng, hút cạn thanh khoản và thổi bùng đà giảm giá.
"Trong những kịch bản như vậy, các quỹ đầu cơ hoàn toàn 'quét sạch' thị trường. Với tôi, đây là lời giải thích thỏa đáng 100% cho tình trạng khan hiếm thanh khoản đầu tháng 10", bà Le Morhedec nhấn mạnh.
Đánh giá về mối đe dọa mang tính hệ thống này, Giám đốc Tài chính của định chế tài chính Phố Wall JPMorgan - ông Jeremy Barnum phát biểu trước giới phân tích hôm thứ Ba rằng ngành quỹ đầu cơ từ lâu đã là "một nguồn rủi ro đối với toàn hệ thống, và ai cũng hiểu điều đó, bao gồm cả chính các quỹ".
"Đòn bẩy của họ thuộc dạng 'những ẩn số đã biết'. Điều đó không có nghĩa là nó vô hại, nhưng ít nhất chúng ta biết nó là gì", ông Barnum nhấn mạnh.
Trong tầm ngắm của các cơ quan quản lý
Hồi đầu tháng 10, phân khúc nợ ngắn hạn chứng kiến những cơn chấn động dữ dội. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 2 năm tăng vọt, trong khi lợi suất cùng kỳ hạn của Đức lại lao dốc do dòng vốn tháo chạy tìm nơi trú ẩn an toàn. Khoảng cách lợi suất giữa 2 nước giãn rộng tới 21 điểm cơ bản - mức chênh lệch lớn nhất ghi nhận trong một ngày kể từ năm 2012.
Các quỹ đầu cơ thường dùng chính trái phiếu chính phủ Pháp làm tài sản thế chấp để vay tiền tài trợ cho các thương vụ đánh cược. Dữ liệu từ Ngân hàng Trung ương Pháp cho thấy nợ công của nước này đóng góp khoảng 100 tỷ Euro (112 tỷ USD) trong tổng số 250 tỷ Euro trái phiếu chính phủ khu vực đồng euro được cầm cố để vay vốn trên thị trường mua lại (repo).
Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) cũng đang theo dõi sát sao thị trường repo - "phao cứu sinh" thanh khoản của các định chế tài chính trong giai đoạn khủng hoảng. BoE ước tính có tới 85 tỷ Bảng (113 tỷ USD) trong tổng số 200 tỷ Bảng nợ ròng trên thị trường repo trái phiếu chính phủ Anh xuất phát từ các quỹ đầu cơ.
Bà Renaud-Chatelain từ Pictet cho biết, thanh khoản trái phiếu Pháp vào đầu tháng 10 đã rớt xuống mức tồi tệ nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Khi thanh khoản bốc hơi, việc giao dịch trở nên vô cùng chật vật và các nhà môi giới sẽ tăng phí. Trong tình huống cực đoan, giới môi giới thậm chí từ chối báo giá, khiến toàn bộ thị trường rơi vào trạng thái tê liệt hoàn toàn.
Dẫu vậy, một báo cáo riêng biệt của IMF công bố hôm thứ Ba cho thấy các thị trường nhìn chung vẫn chống chịu tương đối tốt trước đợt sóng gió vừa qua.
"Biến động đôi khi lại là điều tốt... Trái phiếu chính phủ Pháp đã trở nên tương đối rẻ nếu so với mức độ rủi ro tín dụng thực tế. Chúng tôi theo dõi trái phiếu OAT của Pháp rất thận trọng, nhưng trong đợt bán tháo vừa rồi, chúng tôi thực sự đã gom thêm một lượng nhất định", bà Michela Bariletti, Giám đốc Rủi ro Tín dụng tại Standard Life, chia sẻ.
