Dự án đầu tư công dở dang: Vì đâu nhà thầu bỏ cuộc?

Những gói thầu dở dang khiến tiến độ dự án bị kéo dài, gây lãng phí nguồn lực xã hội, làm suy giảm hiệu quả sử dụng dòng vốn đầu tư công. Ảnh minh họa: Tiên Giang

Việc nhà thầu thi công cầm chừng hoặc chấp nhận dừng hẳn hợp đồng tại các dự án đầu tư công hiện không còn là hiện tượng cá biệt. Dưới góc nhìn của một chuyên gia theo sát thị trường, theo ông, đâu là những nguyên nhân khiến nhà thầu bỏ cuộc?

Ngoại trừ nguyên nhân chủ quan từ phía nhà thầu, hiện có 3 nguyên nhân cốt lõi tạo thành gọng kìm bóp nghẹt nhà thầu. Thứ nhất là câu chuyện chậm tiến độ giải phóng mặt bằng, khiến thời gian thi công bị kéo dài, nhà thầu bị mắc kẹt, càng chờ đợi càng thua lỗ.

Thứ hai, trong thời gian nhà thầu chờ mặt bằng thì giá nguyên vật liệu, nhân công đã tăng phi mã. Biên độ biến động giá ngành xây dựng thời gian qua diễn ra quá nhanh và dị thường, không một công cụ dự báo dòng tiền nào của doanh nghiệp tính toán hết được. Trong khi đó, hệ thống đơn giá, định mức do cơ quan quản lý về xây dựng công bố luôn có độ trễ lớn, không theo kịp giá thị trường. Do đó, giá hợp đồng không sát với chi phí thực tế nhà thầu phải bỏ ra.

Thứ ba là loại hợp đồng bất lợi, đặc biệt là những gói thầu áp dụng hình thức trọn gói hoặc đơn giá cố định. Biến động giá lớn trong thời gian quá ngắn, chưa kể cuộc đua giảm giá để trúng thầu đã đẩy nhiều nhà thầu rơi vào tình trạng tiến không được, mà lùi cũng không xong.

Hơn nữa, đặc thù của ngành xây dựng là nhà thầu phải ứng vốn triển khai trước, trong khi thủ tục nghiệm thu, thanh toán vốn ngân sách kéo dài rất lâu. Gặp bão giá, những nhà thầu dàn trải năng lực tài chính ra nhiều dự án càng dễ mất khả năng đề kháng, chống chọi. Do đó, việc nhà thầu thi công cầm chừng, thậm chí là bỏ dở hợp đồng, chấp nhận chịu phạt, mất uy tín khi bị bêu tên “không hoàn thành hợp đồng” để rút lui là điều không bất ngờ. Bởi vì, nếu làm tiếp thì nhà thầu chắc chắn sẽ lỗ, rủi ro phá sản doanh nghiệp là hiển hiện.

Hành lang pháp lý hiện tại đã có hướng mở. Luật Đấu thầu và Bộ luật Dân sự đều cho phép sửa đổi hợp đồng khi “hoàn cảnh thay đổi cơ bản”. Mới đây nhất, Bộ Xây dựng cũng ban hành hướng dẫn chủ đầu tư xem xét điều chỉnh hợp đồng khi có biến động giá xăng dầu, vật liệu xây dựng. Tại sao các chủ đầu tư và nhà thầu không chọn lối thoát này, thưa ông?

Công văn 6761/BXD-KTQLXD của Bộ Xây dựng rất kịp thời và mang tính chia sẻ rủi ro khi định hướng các chủ đầu tư chủ động xác định xem xét, quyết định sự kiện biến động giá có phải là “bất khả kháng” hay “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” hay không để điều chỉnh hợp đồng. Tuy nhiên, hệ thống luật pháp đang tồn tại một khoảng trống khi không có một bộ công cụ tiêu chuẩn hay định lượng cụ thể nào quy định rõ thế nào là “hoàn cảnh thực hiện hợp đồng có thay đổi cơ bản”.

Vì khoảng trống pháp lý này, các chủ đầu tư gần như không làm gì, không dám ký điều chỉnh, vì họ e ngại khó giải trình với các cơ quan hậu kiểm, dễ bị khép vào tội làm thất thoát ngân sách. Những nhà thầu không chịu nổi thì đành chấp nhận buông tay trong đau đớn.

Theo ông, tình trạng nhà thầu rời bỏ công trình gây ra những hệ lụy nào đối với các chủ thể có liên quan?

Khi dừng hợp đồng gói thầu/dự án đầu tư công, chủ đầu tư, nhà thầu và rộng hơn là toàn xã hội đều bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nhà thầu chịu lỗ kéo dài, mất khả năng thanh toán, kiệt quệ tài chính. Việc buông tay đồng nghĩa với việc bị tịch thu bảo lãnh thực hiện hợp đồng, nhà thầu bị dán nhãn “không hoàn thành hợp đồng do lỗi nhà thầu” và đối diện với nguy cơ bị loại ngay từ vòng gửi xe khi tham gia các gói thầu sử dụng vốn ngân sách từ 3 đến 5 năm do vi phạm tiêu chí lịch sử không hoàn thành hợp đồng. Nhà thầu còn đối mặt với khả năng bị kiện tụng từ các bên thứ ba (nhà thầu phụ, nhà cung cấp vật tư chưa được quyết toán).

Chủ đầu tư cũng sẽ rơi vào “vũng lầy” thủ tục. Việc bóc tách, ngắt khối lượng thi công dở dang để nghiệm thu vô cùng phức tạp, dễ dẫn đến tranh chấp, kiện tụng kéo dài với nhà thầu cũ. Việc tổ chức lựa chọn lại nhà thầu cũng mất rất nhiều thời gian, áp lực càng gia tăng trong bối cảnh cần đẩy nhanh giải ngân đầu tư công; giá cả năm 2026 biến động tăng mạnh khiến chi phí xây dựng cũng kéo tăng.

Đối với xã hội và nền kinh tế, gói thầu bị dở dang khiến cho tiến độ dự án kéo dài, công trình không thể đưa vào khai thác đúng hạn gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực xã hội, làm suy giảm trực tiếp hiệu quả sử dụng dòng vốn đầu tư công, trả giá bằng cả “tiền tươi thóc thật” lẫn cơ hội phát triển kinh tế bị ảnh hưởng.

Giải pháp nào để chấm dứt tình trạng các bên kéo nhau xuống hố như hiện nay, thưa ông?

Rõ ràng đây là bài toán phân chia rủi ro. Chúng ta không thể dùng mệnh lệnh hành chính để bắt doanh nghiệp chịu lỗ đến mức phá sản, cũng không thể trách chủ đầu tư rụt rè khi thiếu công cụ pháp lý bảo vệ họ. Theo tôi, Chính phủ và các bộ ngành cần cụ thể hóa hơn nữa Công văn 6761/BXD-KTQLXD năm 2026 bằng một nghị định hoặc thông tư hướng dẫn rõ ràng, định lượng hóa thế nào là “hoàn cảnh thay đổi căn bản” (ví dụ như biến động vượt quá bao nhiêu %). Khi có thước đo này, chủ đầu tư mới có căn cứ để ký điều chỉnh hợp đồng, hỗ trợ nhà thầu và đưa công trình về đích.