 |
| Trái phiếu PPP (phát hành riêng lẻ) chưa thu hút được nhà đầu tư do kỳ hạn trái phiếu dài, tài sản bảo đảm duy nhất là quyền thu phí của dự án và chưa được Chính phủ bảo lãnh. Ảnh minh họa: Nhã Chi AI |
Để trái phiếu doanh nghiệp PPP được công chúng đón nhận trong bối cảnh dòng tiền đầu tư có nhiều sự chọn lựa, một số ý kiến đề xuất cần bổ sung thêm ưu thế cạnh tranh riêng biệt cho loại trái phiếu này, hướng đến việc xây dựng một thị trường người mua bền vững, bởi trái phiếu phát hành chỉ thành công khi có người mua.
Nhu cầu vốn ngày càng lớn
UBND tỉnh Đồng Nai mới đây phê duyệt DATP 2-2 Xây dựng đường cao tốc đoạn từ cầu Châu Đức đến cầu Thủ Biên, với tổng mức đầu tư sơ bộ 16.270 tỷ đồng. Dự án PPP này sẽ được đấu thầu rộng rãi với yêu cầu vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư là 1.831 tỷ đồng, vốn vay và các nguồn vốn hợp pháp của nhà đầu tư là 10.376 tỷ đồng, còn lại là vốn nhà nước trong Dự án (4.062 tỷ đồng). Tỉnh Vĩnh Long cũng vừa công bố danh mục mời gọi đầu tư Dự án Đầu tư xây dựng cầu Đình Khao theo phương thức PPP với tổng mức đầu tư 2.851,52 tỷ đồng. Dự kiến quý II/2026 sẽ đấu thầu rộng rãi để lựa chọn nhà đầu tư.
Tại Hà Nội, Dự án Trục không gian Quốc lộ 1A - biểu tượng mới cho khát vọng phát triển của Thủ đô khởi công ngày 19/5/2026 với nhà đầu tư được chọn là Liên danh Tập đoàn Vingroup - Công ty TNHH Đầu tư và Phát triển Bất động sản Cuộc Sống Mới - Công ty TNHH Thương mại Tổng hợp Hoàng Vân - Công ty CP Nghiên cứu Đầu tư và Phát triển Tương lai. Nguồn vốn chủ sở hữu nhà đầu tư dự kiến khoảng 24.299 tỷ đồng, bên cạnh đó, cần trên 140.000 tỷ đồng vốn huy động phục vụ triển khai Dự án.
Nhiều dự án khác cũng triển khai theo mô hình PPP, trong đó có Dự án Đầu tư xây dựng cầu Trần Hưng Đạo, Hà Nội (tổng mức đầu tư sơ bộ 78.688 tỷ đồng), Dự án Xây dựng đường cao tốc đoạn từ đường cao tốc TP. HCM - Trung Lương đến cảng Hiệp Phước thuộc đường Vành đai 4 TP.HCM…
Tại tờ trình Chính phủ về Dự thảo Nghị định quy định việc chào bán trái phiếu ra công chúng của doanh nghiệp dự án PPP, Bộ Tài chính đánh giá, nhu cầu huy động nguồn vốn trung và dài hạn cho các dự án PPP đang ở mức rất lớn. Về vốn, ngoài phần vốn ngân sách và vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư, phần tài trợ chính đến từ khoản vay tín dụng. Tuy nhiên, tổng tín dụng ngân hàng tại thời điểm cuối 2025 tương đương khoảng 146% GDP - cao hơn nhiều nền kinh tế khác, đặt ra bài toán phải phát triển thị trường vốn để tạo kênh huy động vốn chủ động cho doanh nghiệp dự án PPP.
Thực tế, trước khi Dự thảo Nghị định được xây dựng, Luật PPP ban hành năm 2020 đã có quy định cho phép doanh nghiệp dự án PPP được phát hành loại hình trái phiếu riêng lẻ. Đây là loại trái phiếu dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp, có kiến thức và khả năng chấp nhận rủi ro cao. Tuy nhiên, số doanh nghiệp dự án PPP huy động được vốn trái phiếu theo hình thức riêng lẻ rất hạn chế. Theo tìm hiểu, Tập đoàn Đèo Cả huy động được 200 tỷ đồng từ phát hành trái phiếu riêng lẻ vào tháng 3/2025, tài trợ Dự án thành phần Đầu tư xây dựng đoạn Cam Lâm - Vĩnh Hảo (thuộc cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017-2020).
Luật PPP không quy định việc phát hành trái phiếu ra công chúng với doanh nghiệp dự án PPP, khiến loại hình doanh nghiệp này chưa có cơ hội tiếp cận nhà đầu tư đại trà.
Tạo sức cạnh tranh cho trái phiếu doanh nghiệp dự án PPP
Trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp, năm 2024, tổng giá trị huy động vốn mới là 470.000 tỷ đồng; năm 2025 là 640.000 tỷ đồng, nhưng 3 tháng đầu năm năm 2026 đạt chưa tới 31.000 tỷ đồng vốn huy động mới. Chủ yếu trái phiếu huy động thành công thuộc về khối ngân hàng và một số doanh nghiệp bất động sản. Về chi phí vốn, nhiều doanh nghiệp bất động sản phải trả lãi suất cao, từ 11 - 15% mới có thể tiếp cận được người mua.
Để dòng tiền chọn mua trái phiếu PPP trong bối cảnh thị trường có nhiều sự lựa chọn hấp dẫn, nhiều ý kiến cho rằng, điều không thể thiếu là trái phiếu PPP cần có sức cạnh tranh riêng phù hợp với đặc thù doanh nghiệp dự án.
Đặc thù rõ nhất đây là loại doanh nghiệp mới thành lập nhằm thực hiện một dự án PPP cụ thể, với cấu trúc tài chính vốn chủ sở hữu chỉ từ 15 - 25% tổng vốn đầu tư, còn lại là vốn huy động. Giai đoạn đầu tư xây dựng, doanh nghiệp dự án PPP thường chưa phát sinh doanh thu, lợi nhuận, đồng thời chưa có lịch sử tài chính để tạo niềm tin với nhà đầu tư. Với tính chất như trên, dòng tiền đại chúng khó chọn mua trái phiếu doanh nghiệp PPP nếu hàng hóa này thiếu những ưu thế cạnh tranh đặc thù.
Ông Trần Lê Minh, Tổng giám đốc Công ty VIS Rating chia sẻ, nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện các giải pháp nhằm thúc đẩy huy động vốn cho các các dự án hạ tầng quan trọng. Giải pháp đồng thời hướng đến 2 chủ thể cung và cầu, như: xây dựng khung chính sách cho doanh nghiệp phát hành trái phiếu hạ tầng, đồng thời phát triển quỹ đầu tư hạ tầng, ưu đãi thuế cho bên mua trái phiếu hạ tầng hoặc quỹ đầu tư hạ tầng. Một số quốc gia thực hiện việc bảo lãnh Chính phủ đối với trái phiếu hạ tầng, nhằm tạo niềm tin và khả năng thành công cho các đợt huy động.
Theo ông Minh, Dự thảo Nghị định hướng dẫn doanh nghiệp dự án PPP huy động vốn trái phiếu đã tạo nên một hệ thống kiểm soát rủi ro phù hợp, nhưng chưa đề cập đến vai trò của Chính phủ trong việc tạo các chính sách ưu đãi nhằm khuyến khích nhà đầu tư mua trái phiếu PPP cũng như các cơ chế nâng cao tín nhiệm hoặc chia sẻ rủi ro cho tổ chức phát hành và nhà đầu tư.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để huy động vốn trái phiếu hạ tầng thành công, cần có sự kết hợp chặt chẽ với các công cụ hỗ trợ tài chính, trong đó điển hình là trái phiếu được bảo lãnh thanh toán bởi một cơ quan nhà nước và người mua trái phiếu được hưởng các ưu đãi thuế. Trong khu vực ASEAN, Singapore, Malaysia và Thái Lan có chương trình ưu đãi thuế thu nhập cho nhà đầu tư tổ chức khi đầu tư vào trái phiếu hạ tầng hoặc dự án có ý nghĩa chiến lược. Singapore cho phép miễn thuế thu nhập từ lãi trái phiếu dự án đủ điều kiện đối với một số nhóm nhà đầu tư…
Từ phía doanh nghiệp, đại diện Tập đoàn Đèo Cả từng cho biết, cần nguồn vốn rất lớn, nhưng thực tế trái phiếu PPP (phát hành riêng lẻ) thời gian qua không thu hút được nhà đầu tư do kỳ hạn trái phiếu dài (20 - 30 năm), tài sản bảo đảm duy nhất là quyền thu phí của dự án và chưa được Chính phủ bảo lãnh. Đèo Cả kiến nghị Chính phủ phát hành bảo lãnh vay vốn và bảo hiểm rủi ro đối với các dự án hạ tầng theo phương thức PPP. Đèo Cả cũng kiến nghị Chính phủ cho phép doanh nghiệp dự án PPP được phát hành trái phiếu ra công chúng, nhưng cần kèm theo những ưu đãi cụ thể, nhất là về thuế thu nhập để có thể thu hút được người mua.
Cũng liên quan đến việc huy động nguồn lực tài chính cho đầu tư hạ tầng, ông Nguyễn Xuân Thành, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, Trường đại học Fulbright Việt Nam nhìn nhận, không thể có giải pháp lấp đi sự thiếu hụt về vốn đầu tư hạ tầng, khoảng 250 tỷ USD giai đoạn 5 năm tới, mà không có cải thiện mạnh mẽ về cơ chế, chính sách theo nguyên lý thị trường. Ông Thành gợi ý, đối với các dự án công thuần túy hoặc dự án có nguồn thu hạn chế thì trái phiếu dự án nên được bảo đảm thêm bằng giá trị quyền sử dụng đất từ những quỹ đất công được xác định rõ. Nguồn vốn huy động từ trái phiếu dùng để tài trợ xây dựng dự án. Khi dự án gần hoàn thành thì quyền sử dụng đất sẽ được bán đấu giá để hoàn trả nợ gốc và lãi của trái phiếu dự án. Nếu quỹ đất công được khai thác theo giá trị thị trường thì công trình có khả năng hoàn vốn ngay khi hoàn thành.
