 |
| Chi phí vật liệu, nhiên liệu, ca máy tăng gây áp lực chi phí lên nhà thầu và làm chậm tiến độ các dự án đầu tư xây dựng. Ảnh: Lê Tiên |
Đây là một giải pháp cứu cánh nhằm tháo gỡ khó khăn, chia sẻ rủi ro với nhà thầu xây lắp. Tuy nhiên, đề xuất giàu tính thực tiễn này cũng đặt ra bài toán về quản lý hợp đồng xây lắp khi thực tiễn đang thiếu một cơ chế chia sẻ rủi ro trung gian.
Chia sẻ với phóng viên, ông Trần Thanh L (tên viết tắt), nhà thầu đang thi công một số gói thầu bờ kè, đường giao thông đô thị tại TP.HCM cho biết, 2 tháng đầu năm 2026, ông đã quyết định không tham dự hơn 10 gói thầu xây lắp ở TP.HCM và khu vực lân cận, nơi mà doanh nghiệp của ông có lợi thế lớn nhờ địa bàn quen thuộc, thuận tiện cho công tác lập phương án tổ chức thi công. Lý do là dự toán gói thầu rất sát; thậm chí nhiều hạng mục có giá thấp hơn đáng kể so với thị trường. “Giá gói thầu và giá dự thầu được xác lập trên cơ sở mặt bằng giá tại thời điểm lập hồ sơ. Khi giá thị trường biến động mạnh, khoảng cách giữa giá hợp đồng và chi phí thực tế bị nới rộng đáng kể. Hai tháng nay, áp lực chi phí đầu vào của nhà thầu xây lắp tăng mạnh do giá nhiêu liệu, vật liệu leo thang. Nhiều dự án yêu cầu tiến độ gắt gao, không thể giãn chờ thị trường ổn định nên nhà thầu nhìn trước thấy lỗ”, ông L nói.
Đại diện nhà thầu thi công kè tại TP.HCM và Cà Mau cho biết, so với 3 tháng trước, giá bê tông ở TP.HCM tăng khoảng 500 nghìn đồng/m3, ở Cà Mau tăng từ 200 - 300 nghìn đồng/m3. Giá xăng dầu tăng 50%, đá cát tăng 20 - 30 %, sắt thép từ 10 - 15%, chi phí vận chuyển tăng 30%... “Chúng tôi đang tham dự một gói thầu xây lắp kè, nhưng hiện không mong trúng bởi trong bối cảnh này chỉ cần đặt bút ký hợp đồng, nhà thầu đã lỗ 20%”, ông nói.
Theo VACC, trong quý I/2026, Hiệp hội ghi nhận nhiều phản ánh về những tác động bất lợi do giá nhiên liệu, vật liệu leo thang, nằm ngoài dự liệu của các nhà thầu. VACC đã có văn bản kiến nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét một số giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp, nhà thầu xây dựng vượt qua khó khăn. Trong nhóm 5 giải pháp được kiến nghị, đề xuất cho phép tính bù trừ chênh lệch chi phí nhiên liệu trong dự toán xây dựng, giá gói thầu và giá hợp đồng xây dựng làm cơ sở thanh toán được nhiều nhà thầu ủng hộ. Đa số ý kiến cho rằng, đề xuất này có thể được xem là một sự điều chỉnh chính sách đáng kể so với nguyên tắc phân bổ rủi ro trong hợp đồng xây dựng.
Pháp luật về đấu thầu quy định nhiều loại hợp đồng trong đó có loại hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh, nhưng thực tế rất nhiều gói thầu thực hiện theo hình thức hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định. Nguyên tắc chung là giá hợp đồng không thay đổi trong suốt quá trình thực hiện, trừ trường hợp có thay đổi phạm vi công việc hoặc các tình huống đặc biệt được quy định trong hợp đồng. Quy định như vậy nhằm bảo đảm tính ổn định và khả năng kiểm soát chi phí của chủ đầu tư đối với dự án. Ở 2 loại hợp đồng xây lắp vừa nêu, gần như nhà thầu “ôm trọn” rủi ro khi có những biến động ngoài tầm kiểm soát.
Nhiều doanh nghiệp xây dựng được hỏi đều cho rằng, biến động giá nhiên liệu thời gian qua vượt quá khả năng dự báo của nhà thầu khi lập hồ sơ dự thầu. Trong trường hợp này, nếu toàn bộ rủi ro chi phí đều do nhà thầu gánh chịu, chắc chắn bào mòn năng lực tài chính và tiến độ thi công các dự án cũng không thể không bị ảnh hưởng.
Ở chiều ngược lại, lãnh đạo một số ban quản lý dự án (đóng vai trò chủ đầu tư, bên A trong các hợp đồng xây lắp) tại phía Nam cho biết, dù rất chia sẻ với khó khăn của nhà thầu, song hợp đồng xây dựng, đặc biệt là hợp đồng trọn gói, hợp đồng đơn giá cố định được thiết kế nhằm bảo đảm tính ổn định của chi phí đầu tư và hạn chế phát sinh trong quá trình thực hiện dự án.
Giám đốc một ban quản lý dự án khu vực ở tỉnh Đồng Tháp cho biết, phần lớn công trình xây lắp được áp dụng 2 loại hợp đồng trên khi đấu thầu bởi sẽ tạo ra “vùng an toàn” cho chủ đầu tư và chính quyền địa phương. Qua đó, phương án tài chính dự án đầu tư công không bị vỡ và kế hoạch đầu tư công của các địa phương không xáo trộn. Có thời điểm địa phương rất muốn điều chỉnh giá cát san lấp để bám sát biến động thị trường nhưng khó thực hiện bởi nếu điều chỉnh thì quy mô kế hoạch vốn đầu tư công trong niên kỳ bị đội lên rất lớn. Nếu có một cơ chế điều chỉnh giá được áp dụng thì nguy cơ đội vốn và mất kiểm soát chi phí đầu tư công có thể xảy ra, khiến chủ đầu tư đối diện rủi ro pháp lý.
Một số ý kiến cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, cần nghiên cứu các cơ chế chia sẻ rủi ro trung gian, chẳng hạn cho phép áp dụng cơ chế điều chỉnh đối với những biến động giá vượt ngưỡng nhất định hoặc các điều kiện thực tế thay đổi căn bản so với thời điểm giao kết hợp đồng, hoặc trong những trường hợp đặc biệt có ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện dự án.
2026 được xác định là năm tăng tốc thực hiện nhiều dự án hạ tầng lớn với tổng vốn đầu tư công khoảng 995.348 tỷ đồng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm tiến độ đấu thầu, thi công các công trình giao thông, đô thị và hạ tầng kỹ thuật đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Biến động giá nhiên liệu và vật liệu xây dựng vì vậy không chỉ là câu chuyện của thị trường mà còn có thể tác động trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả triển khai các dự án đầu tư công.
Theo ông Vũ Ngọc Trụ, giảng viên Khoa Cầu đường, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, chi phí xây lắp tăng mạnh nếu “rổ hàng” đầu tư công tiếp tục theo hướng giá không đổi sẽ tạo ra sự mất cân đối. Khi năng lực tài chính của nhà thầu bị bào mòn vì bão giá thì các gói thầu thầu xây lắp sẽ không còn sức hấp dẫn. Trong bối cảnh yêu cầu tăng tốc đầu tư công, cũng cần chú trọng việc duy trì năng lực cho đội ngũ nhà thầu. Nếu không có sự điều chỉnh phù hợp trước những biến động chi phí mang tính bất thường, liệu thị trường xây lắp có còn đủ sức hấp dẫn để thu hút nhà thầu tham gia? Một cơ chế chia sẻ rủi ro nhằm thích ứng với những biến động khách quan, nằm ngoài dự liệu, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc minh bạch và kiểm soát chi phí đầu tư là rất cần để giúp đội ngũ nhà thầu trụ vững và vượt qua thách thức.
