 |
| Nhà báo tạo ra sự khác biệt với những tác phầm có giá trị thông qua quá trình nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng nhằm đưa thông tin chuẩn xác đến cho độc giả. Ảnh: Như ý |
Thế giới đang ở trong giai đoạn hỗn loạn thông tin chưa từng có: xung đột địa chính trị, bất ổn kinh tế, khủng hoảng khí hậu, những cuộc bầu cử định hình lại trật tự toàn cầu. Lẽ ra, đây phải là thời hoàng kim của báo chí điều tra và phân tích sâu, báo phải bán chạy, nhà báo giỏi phải được trọng vọng hơn bao giờ hết. Nhưng có một thực tế lại ngược chiều hoàn toàn. Theo Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2025 của Viện Reuters - khảo sát gần 100.000 người tại 48 quốc gia cho thấy, báo chí truyền thống đang vật lộn để giữ kết nối với công chúng: lượt tương tác giảm, niềm tin thấp, thuê bao kỹ thuật số không tăng và niềm tin vào báo chí toàn cầu đã “giậm chân” tại mức 40% suốt 3 năm liên tiếp. Đây không phải cuộc khủng hoảng của nghề báo. Đây là cuộc khủng hoảng của sự thật trong tâm trí đám đông: sự thật vẫn được viết ra mỗi ngày, nhưng ngày càng ít người còn đủ kiên nhẫn và niềm tin để đọc. Trong biển thông tin thời AI, nhà báo còn chỗ đứng nào không?
Khi AI viết được tất cả, trừ 1 thứ
Trên toàn cầu, AI đang thực sự thay thế phần lớn công việc mà trước đây thuộc về con người: viết bản tin thể thao, tóm tắt báo cáo tài chính, tổng hợp thời tiết - những thứ này, máy đã làm tốt hơn, nhanh hơn, rẻ hơn. Trước thềm bầu cử Mỹ 2024, các nhà nghiên cứu của NewsGuard xác định có gần 1.200 website "pink slime" - những trang dùng AI để tạo ra bài viết giả mạo diện mạo của các tờ báo địa phương chỉ để phát tán luận điểm phe phái - khiến tin thật bị chìm trong biển tin nhân tạo.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ thấy điều mà quan sát bề mặt thường bỏ qua: cấu trúc ẩn của cuộc khủng hoảng này không phải là "AI quá giỏi" - mà là "con người đang đánh giá thấp thứ AI không bao giờ có được". AI có thể xử lý dữ liệu khổng lồ, nhưng nội dung AI tạo ra có nguy cơ thiếu sắc thái, thiếu hiểu biết bối cảnh và không có phán đoán đạo đức - những phẩm chất mà chỉ nhà báo kỳ cựu mới thực sự có. AI không thể phỏng vấn một nhân vật và cảm nhận họ đang che giấu điều gì. AI không thể chịu trách nhiệm trước toà. AI không thể lựa chọn không viết vì lương tâm mách bảo thời điểm chưa chín.
Trong tư duy hệ thống có một khái niệm là điểm đòn bẩy, được các nhà khoa học hệ thống định nghĩa đây là chỗ mà một lực nhỏ tạo ra thay đổi lớn. Điểm đòn bẩy của báo chí trong thời AI không phải là tốc độ, không phải khối lượng, mà chính là uy tín được tích lũy bằng mồ hôi và lương tâm qua từng bài báo được nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng.
Có một hiểu lầm phổ biến rằng, tư duy hệ thống và AI là hai thứ đối lập: một bên là chiều sâu của con người, một bên là tốc độ của máy móc. Thực ra, nhà báo có tư duy hệ thống chính là người có thể khai thác AI hiệu quả và chính xác nhất, vì họ biết đặt câu hỏi đúng chỗ, biết nhận ra khi nào AI đang "bịa" thuyết phục và biết kiểm chứng đầu ra thay vì dễ dàng chấp nhận mọi thông tin.
Tư duy hệ thống rèn luyện khả năng nhìn thấy vòng hồi tiếp, nghĩa là hiểu rằng thông tin không tồn tại độc lập, mà là một mắt xích trong một mạng lưới rộng hơn. Khi một nhà báo có thói quen đặt câu hỏi "điều này ảnh hưởng đến điều gì và ảnh hưởng ngược lại ra sao?” họ sẽ ngay lập tức phát hiện khi AI trả lời thiếu ngữ cảnh. Các AI phổ biến nhất được dùng ở Việt Nam hiện nay được huấn luyện chủ yếu trên dữ liệu tiếng Anh và các nền văn hóa phương Tây, nên khả năng hiểu văn hóa, lịch sử và tâm lý xã hội Việt Nam ở mức không thấu đáo. Theo đó, AI có thể mắc sai lầm nghiêm trọng, nếu không có nhà báo am hiểu văn hóa đứng sau kiểm chứng.
Chiến thắng cuối cùng không thuộc người viết nhanh nhất
Nhìn rộng hơn, nghề báo đang bị cuốn vào một vòng xoáy mà không phải ai cũng nhận ra. Mạng xã hội thường cho tốc độ lây lan và cảm xúc nhất thời thay vì độ chính xác. Một nghiên cứu của Đại học New York theo dõi hành vi hàng triệu người dùng Facebook trong giai đoạn bầu cử Mỹ 2020 cho thấy một thực tế đáng lo ngại: các trang tin nổi tiếng đưa thông tin sai lệch nhận được lượng tương tác gấp 6 lần so với các nguồn báo chí đáng tin cậy. Áp lực thị trường từ đó buộc nhiều tòa soạn phải chạy theo. Càng chạy theo, uy tín càng giảm. Uy tín giảm, người đọc càng quay sang mạng xã hội. Vòng tròn tự siết chặt chính nó.
Nhưng có một thực tế đáng suy ngẫm ở chiều ngược lại: dù hỗn loạn trong hành vi tiêu thụ thông tin hàng ngày, công chúng vẫn giữ một bản năng sâu xa rằng, khi cần biết sự thật thực sự, họ tìm đến người có uy tín chứ không phải máy móc. Báo cáo của Viện Reuters 2025 cho thấy, chỉ 9% người dùng toàn cầu chọn AI chatbot để kiểm chứng thông tin, xếp chót bảng trong tất cả các nguồn được khảo sát. Người ta có thể lướt mạng xã hội suốt ngày, nhưng đến khi thực sự cần tin vào một điều gì đó, họ vẫn hỏi: ai đã kiểm chứng điều này? Đó chính là tài sản quý nhất mà một tòa soạn có thể tích lũy. Ở chiều ngược lại, đây cũng là thứ dễ mất nhất nếu không biết giữ. Uy tín không sụp đổ trong một ngày mà bào mòn dần qua từng bài tin vội vàng, từng lần ưu tiên lượt xem hơn sự thật. Lượt xem vẫn cao, quảng cáo vẫn chạy, nhưng niềm tin đang rỉ đi từng chút một cho đến một ngày không thể vãn hồi.
Nhà báo, người làm sáng tỏ sự thật
Có một hình mẫu trong lịch sử Việt Nam mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị soi chiếu. Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà báo trước khi trở thành lãnh tụ cách mạng - Người viết cho Le Paria (Người Cùng Khổ), L'Humanité, Báo Thanh Niên không phải để kiếm sống, mà để thức tỉnh công chúng, dùng sự thật làm vũ khí và dùng ngòi bút làm đòn bẩy thay đổi ý thức hàng triệu người. Đáng chú ý hơn, Người viết bằng nhiều thứ tiếng và mỗi bài viết đều bắt nguồn từ một am hiểu sâu sắc về văn hóa, tâm lý và hoàn cảnh cụ thể của bạn đọc mà Người muốn thuyết phục. Đó là điều mà không có bất kỳ công cụ nào thay thế được.
Sứ mệnh của báo chí, theo nghĩa sâu nhất, không phải là ghi lại những gì đang xảy ra mà là giúp người đọc hiểu tại sao nó xảy ra và hệ thống nào đang tạo ra nó? Đó là sự khác biệt giữa một bản tin và một bài báo thực sự có giá trị, giữa người đưa tin và người làm sáng tỏ sự thật. Trong thời mà AI có thể làm tốt việc đầu tiên, thì việc thứ hai mới chính là lý do nhà báo không thể bị thay thế.
Ngẫm lại một lời dạy của Bác Hồ
Cuốn “Sửa đổi lối làm việc” Chủ tịch Hồ Chí Minh viết năm 1947, có một đoạn rất đáng suy ngẫm:
“Không biết rõ, hiểu rõ, chớ nói, chớ viết.
Khi không có gì cần nói, không có gì cần viết, chớ nói, chớ viết càn.
Khi viết xong một bài báo, một bản báo cáo, hoặc thảo một bài diễn văn, nhất định phải đọc lại vài lần”.
Khi Bác viết những điều này, hồi đó chưa có AI, chưa có mạng xã hội, chưa có deepfake, chưa có hàng nghìn website chạy tự động 24 giờ mỗi ngày. Thế mà lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị áp dụng cho chính thời đại này. Có lẽ vì bản chất của bệnh vội vàng không thay đổi. AI có thể viết không ngừng nghỉ, nhưng chính lời nhắc "chớ viết càn" mới tạo nên bản sắc không thể làm giả của nhà báo. Im lặng có chủ đích, hay nói cách khác là sự kiềm chế của người biết rõ mình đứng trước ranh giới giữa sự thật và phỏng đoán, chính là thứ không thuật toán nào có thể lập trình.
Cuộc đua thời AI không được quyết định bởi ai viết nhiều nhất, ai đăng nhanh nhất, hay ai có công nghệ tốt nhất. Cuộc đua sẽ được quyết định bởi một câu hỏi mà mỗi người đọc tự hỏi trong khoảnh khắc họ cần biết sự thật: Tôi có thể tin ai? Đó là trận đấu mà uy tín và chuyên môn sẽ chiến thắng, một chiến thắng được làm nên bởi sự tích lũy qua từng nghiên cứu, phân tích, hệ thống hóa nhọc nhằn, từng lần chọn sự thật thay vì tốc độ.
