 |
| Một dự án được thẩm định kỹ lưỡng về tính cần thiết, quy mô và tổng mức đầu tư… sẽ giảm thiểu nguy cơ điều chỉnh, đội vốn về sau. Ảnh: Lê Tiên |
Tuy nhiên, đi kèm với đó là nguy cơ lãng phí, thất thoát và kém hiệu quả nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ. Chính vì vậy công tác thanh tra ngày càng được nhìn nhận như là một “lá chắn” quan trọng, góp phần bảo vệ từng đồng vốn Nhà nước, giữ gìn niềm tin của Nhân dân.
Thanh tra, kiểm tra - “lá chắn” từ sớm, từ xa
Nếu coi lãng phí đầu tư công là một dạng “chảy máu nguồn lực” thì thanh tra không thể chỉ là người đến sau để “băng bó vết thương”. Vai trò thực sự của thanh tra phải bắt đầu từ trước đó, khi rủi ro còn là dấu hiệu, khi sai phạm chưa kịp hình thành, khi tất cả mới chỉ là nguy cơ, là tiềm ẩn. Trong bối cảnh những “lỗ hổng” về cơ chế, quy trình và thực thi vẫn còn hiện hữu, thanh tra buộc phải chuyển mình: Từ phát hiện sang phòng ngừa, từ xử lý sang cảnh báo, từ bị động sang chủ động.
Một cuộc thanh tra hiệu quả không đợi đến khi dự án đội vốn hay chậm tiến độ, hay có dấu hiệu sai phạm thì cơ quan chức năng mới vào cuộc. Nó bắt đầu ngay từ khâu chuẩn bị - nơi từng con số, từng quyết định chủ trương đầu tư được soi chiếu kỹ lưỡng. Một tổng mức đầu tư bất thường, một tiêu chí lựa chọn nhà thầu thiếu cạnh tranh, tiềm ẩn quân xanh quân đỏ… nếu được nhận diện sớm, có thể ngăn chặn cả một chuỗi lãng phí, tiêu cực phía sau. Và thanh tra cũng không dừng lại ở “điểm xuất phát”. Trong suốt quá trình thực hiện dự án, vai trò giám sát liên tục là yếu tố then chốt. Những dấu hiệu như điều chỉnh thiết kế bất thường, kéo dài tiến độ hay chi phí phát sinh thiếu cơ sở… nếu được phát hiện kịp thời, chấn chỉnh ngay sẽ không có cơ hội tích tụ thành sai phạm lớn. Quan trọng hơn, thanh tra chính là lực đẩy để bảo đảm tính minh bạch - điều kiện tiên quyết để đầu tư công vận hành đúng quỹ đạo. Khi mọi quy trình được đặt dưới “ánh sáng”, những cơ chế xin - cho, những lợi ích nhóm sẽ khó có đất để tồn tại.
Tinh thần ấy đã được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Thanh tra Việt Nam (tháng 11/2025): “Công tác thanh tra cần chuyển trọng tâm từ “xử lý vi phạm” sang “phòng ngừa từ sớm, từ xa”, “Thanh tra ngày nay không chỉ là công cụ phát hiện sai phạm mà còn là thiết chế kiến tạo sự minh bạch, thúc đẩy đổi mới, bảo vệ sự ổn định và niềm tin xã hội”. Khi thanh tra làm tốt vai trò của mình sẽ không chỉ phát hiện sai phạm mà còn góp phần định hình một môi trường đầu tư công lành mạnh - nơi từng đồng vốn được sử dụng đúng mục đích, đúng giá trị. Khi ấy, thanh tra không còn là “khâu cuối” của quản lý mà trở thành “lá chắn” từ sớm, từ xa ngăn lãng phí ngay từ khi nó còn chưa kịp bắt đầu.
Từ “hậu kiểm” sang “tiền kiểm”
Nhìn lại hàng loạt dự án đầu tư công chậm tiến độ, đội vốn, thậm chí “đắp chiếu” nhiều năm, có thể thấy một điểm chung: Thanh tra thường chỉ xuất hiện khi sai phạm đã “hiện hình”, khi thiệt hại đã xảy ra và nguồn lực đã bị bào mòn. Khi đó, mọi kết luận, xử lý dù nghiêm khắc đến đâu cũng chỉ mang tính khắc phục, khó có thể thu hồi đầy đủ những gì đã mất. Đặc biệt ngoài việc nhà nước thiệt hại về tiền của, nhân dân chịu thiệt vì không được sử dụng công trình có chất lượng, đúng tiến độ mà còn là “mất cán bộ”. Chính thực tế này cho thấy một “điểm nghẽn” lớn trong tư duy quản lý: Nặng về “hậu kiểm”, nhẹ về “phòng ngừa”. Trong khi đó, những bất cập ngay từ đầu, từ khâu lập dự án, xác định tổng mức đầu tư, quyết định tổng dự toán, phê duyệt thiết kế, đến lựa chọn nhà thầu mới là nơi “gieo mầm” cho lãng phí, tiêu cực, tham nhũng. Khi sai lệch đã hình thành từ gốc, thì càng về sau, “chi phí cơ hội” sửa sai càng lớn.
Chuyển từ “hậu kiểm” sang “tiền kiểm” không đơn thuần là điều chỉnh quy trình thanh tra, thời điểm thanh tra mà là một bước chuyển về tư duy: Thanh tra phải đi trước một bước để kiểm soát rủi ro, đảm bảo hiệu quả, chống lãng phí thay vì chạy theo xử lý hậu quả. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc ngay từ những khâu đầu tiên - nơi mỗi quyết định đều có thể kéo theo hệ quả hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng. Một dự án được thẩm định kỹ lưỡng về tính cần thiết, quy mô và tổng mức đầu tư… sẽ giảm thiểu nguy cơ điều chỉnh, đội vốn về sau. Một nhà thầu được đánh giá đúng năng lực ngay từ đầu sẽ không còn cơ hội “trúng thầu rồi mới lộ yếu kém”, mua bán thầu, phù phép…
Song song với đó, thanh tra cũng cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những lĩnh vực và dự án có nguy cơ cao như xây dựng cơ bản, y tế, giáo dục, mua sắm công nơi từng xảy ra nhiều sai phạm điển hình. Những dự án có tổng mức đầu tư lớn, kéo dài qua nhiều năm, điều chỉnh nhiều lần, có báo chí phản ánh và dư luận trong nhân dân cần được đặt trong “tầm ngắm” giám sát thường xuyên, thay vì chờ đến khi phát sinh vấn đề mới kiểm tra. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, AI, việc ứng dụng công nghệ sẽ mở ra một “cánh tay nối dài” cho thanh tra. Khi dữ liệu về đấu thầu, giải ngân, điều chỉnh dự án được số hóa và liên thông giữa các cơ quan kiểm toán, thanh tra, tài chính, những dấu hiệu bất thường sẽ không còn dễ bị che giấu. Một gói thầu có tỷ lệ trúng thầu bất thường, một dự án giải ngân kéo dài hay một lần điều chỉnh vốn thiếu cơ sở… đều có thể được nhận diện sớm thông qua hệ thống dữ liệu, phần mềm, AI. Khi đó, thanh tra không còn phụ thuộc vào kiểm tra thủ công hay phản ánh sau sự việc mà có thể chủ động “đọc vị” rủi ro ngay từ khi chúng vừa xuất hiện.
Chuyển sang “tiền kiểm”, vì thế không chỉ giúp nâng cao hiệu quả thanh tra mà còn góp phần thiết lập lại kỷ luật đầu tư công. Khi thanh tra đi trước một bước, sai phạm sẽ khó có cơ hội nảy sinh và lãng phí, thay vì bị phát hiện muộn màng sẽ được ngăn chặn ngay từ trong “trứng nước”. Nói như thế không có nghĩa là hoàn toàn chuyển sang “tiền kiểm”; khâu “hậu kiểm” vẫn có vai trò đặc biệt quan trọng như đã làm.
Giữ tiền, giữ kỷ cương và giữ niềm tin
Mỗi đồng vốn đầu tư công không chỉ là một con số trong ngân sách của nhà nước, mà là đồng tiền của nhân dân, là mồ hôi, công sức của biết bao người lao động... Vì thế, lãng phí đầu tư công không đơn thuần là thất thoát tiền bạc của Nhà nước, của Nhân dân mà đó còn là sự đánh rơi cơ hội phát triển và bào mòn niềm tin của người dân. Trong dòng chảy ấy, thanh tra không thể chỉ là người “đi kiểm tra” mà phải trở thành “lá chắn” bảo vệ từ sớm, từ xa. Một “lá chắn” đủ mạnh không chỉ phát hiện sai phạm mà còn ngăn sai phạm ngay từ khi còn là nguy cơ - chặn đứng những quyết định thiếu chặt chẽ, những quy trình có thể bị lợi dụng, những “kẽ hở” dễ bị biến thành lãng phí, tiêu cực, tham nhũng. Nhưng để làm được điều đó, thanh tra không thể đơn độc mà cần một hệ sinh thái đồng bộ: Một thể chế minh bạch, không chồng chéo; một nền tảng công nghệ đủ mạnh để soi chiếu mọi dòng tiền, mọi gói thầu và trên hết là đội ngũ thực thi đủ bản lĩnh, đủ liêm chính để không bị cuốn vào những “vùng xám” lợi ích.
Thông điệp này cũng đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần khẳng định: Mục tiêu của đấu thầu và đầu tư công phải là “hiệu quả, nhanh và chất lượng” nhưng thực tế vẫn còn khoảng cách không nhỏ so với yêu cầu đó. Khoảng cách ấy chính là áp lực buộc ngành thanh tra phải đổi mới, không chỉ mạnh hơn mà còn phải sắc bén hơn, công nghệ hơn, đi trước hơn. Khi thanh tra thực sự trở thành tuyến phòng thủ vững chắc, mỗi đồng vốn công sẽ không còn bị “rò rỉ” qua những kẽ hở cơ chế hay những quyết định thiếu trách nhiệm. Và khi từng đồng vốn được sử dụng đúng mục đích, điều được giữ lại không chỉ là tiền mà còn là kỷ cương, là niềm tin của Nhân dân với Đảng, Nhà nước.
