 |
| Các chiêu thức cài cắm thông số độc quyền được phản ánh lan sang cả lĩnh vực xây dựng hạ tầng khi đi sâu vào mảng vật tư, vật liệu. Ảnh: Văn Thùy |
Cài cắm từ hồ sơ thiết kế đến hồ sơ mời thầu
Thông báo kết quả Phiên họp thứ 30 Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực do Ban Nội chính Trung ương tổ chức, Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản - Chánh văn phòng Bộ Công an, Người phát ngôn Bộ Công an cho biết, từ đầu năm đến nay, lực lượng công an đã bám sát chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong đấu tranh, xử lý các vụ án liên quan. Thực tế cho thấy, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vẫn xảy ra ở nhiều lĩnh vực, nhất là trong triển khai các dự án trọng điểm quốc gia. Trong đó, đáng chú ý là sự câu kết, móc nối giữa đối tượng trong cơ quan nhà nước với đối tượng ngoài xã hội, hình thành chuỗi lợi ích xuyên suốt từ đầu tư, đấu thầu, nghiệm thu đến thanh quyết toán.
Đại diện Bộ Công an nhận định, tội phạm đi vào từng khâu của quá trình thực hiện dự án, hình thành các lợi ích nhóm, cài cắm tiêu chí kỹ thuật, nâng khống dự toán công trình, lợi dụng chức vụ can thiệp cho nhà thầu trúng thầu và sử dụng trung gian, hệ sinh thái để che giấu dòng tiền tham nhũng.
Theo các chuyên gia đấu thầu, hành vi cài cắm thông số kỹ thuật hàng hóa là thiết lập các tiêu chí đặc thù trong HSMT hoặc tài liệu kỹ thuật nhằm dọn đường cho một thương hiệu cụ thể hoặc loại trừ các nhà thầu khác trúng thầu. Theo Luật Đấu thầu, đây là hành vi bị cấm và bị xử phạt nghiêm ngặt. Dù vậy, tại nhiều lĩnh vực, hành vi này ngày càng biến tướng tinh vi dưới nhiều chiêu thức, bộc lộ công khai trong các hồ sơ thiết kế lẫn HSMT, vấp phải phản ứng của nhà thầu.
Thời gian qua, nhiều dự án sử dụng ngân sách nhà nước đã bị nhà thầu phản ánh, cơ quan điều tra vào cuộc vạch rõ hành vi thông đồng giữa chủ đầu tư, nhà thầu tư vấn thiết kế và đơn vị thi công, cung ứng để “khớp” đặc tính kỹ thuật sản phẩm cung cấp. Nhiều HSMT có yêu cầu dường như được thiết kế riêng cho 1 sản phẩm cụ thể, “đo ni đóng giày” cho một thương hiệu, “bít cửa” cạnh tranh với các đơn vị cung ứng hoặc nhà sản xuất khác.
Một tình trạng đáng báo động hiện nay là chiêu thức cài cắm đã lan sang cả lĩnh vực xây dựng khi đi sâu vào từng mảng vật tư, vật liệu. Hành vi này len lỏi sâu vào lĩnh vực xây dựng hạ tầng (công trình giao thông đường bộ, kè, thủy lợi…) khi bên tư vấn được đặt hàng đưa vào hồ sơ thiết kế thông số độc quyền về vật tư, vật liệu xây dựng. Từ đây, các thông số này “ăn sâu, bám rễ” vào tiêu chuẩn đánh giá kỹ thuật của HSMT và trở thành bước loại bỏ phần lớn các đơn vị cung cấp sản phẩm tương tự trên thị trường.
Đơn cử, theo phản ánh của nhiều nhà thầu, tình trạng cài cắm thông số kỹ thuật, kiểu dáng chi tiết độc quyền về vật liệu lưới địa kỹ thuật dẫn tới hậu quả nhiều đơn vị bị gạt ra rìa, không thể cạnh tranh tại các dự án hạ tầng. Các thông số kỹ thuật được đưa vào hồ sơ thiết kế, dẫn dắt nguyên xi sang HSMT thường rất dị biệt. Cụ thể, HSMT nêu chi tiết chính xác từng millimet mắt lưới, chỉ định đích danh một tổ chức quản lý chứng nhận độc quyền kỹ thuật. Với các mô tả này, thực tế chỉ có 1 hãng duy nhất đáp ứng. Trong khi đó, lưới địa kỹ thuật vốn là vật liệu thông dụng, phổ biến và đã được tiêu chuẩn hóa, phân phối rộng rãi khắp thị trường. Đưa các tiêu chí này vào HSMT đã gián tiếp loại bỏ tất cả các nhà thầu/nhà sản xuất lưới địa kỹ thuật khác, tạo nên sự độc quyền, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước do không có sự cạnh tranh về giá.
Theo một số nhà thầu xây dựng, trước đây, Việt Nam chưa sản xuất được lưới địa kỹ thuật để đưa vào công trình. Do đó, các nhà cung cấp phải thông qua kênh nhập khẩu. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhờ ứng dụng khoa học công nghệ, mạnh dạn đầu tư nguồn vốn cho dây chuyền sản xuất tiên tiến, doanh nghiệp Việt Nam đã làm chủ được công nghệ sản xuất lưới địa kỹ thuật, đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về quản lý chất lượng công trình xây dựng.
Luật đã rõ, cần giám sát, chấn chỉnh tình trạng cài cắm
Chuyên gia về xây dựng cho biết, Luật Xây dựng đã quy định về trách nhiệm của đơn vị thiết kế, trong đó cấm “không được chỉ định nhà sản xuất cung cấp vật liệu, vật tư và thiết bị xây dựng trong nội dung thiết kế xây dựng của công trình sử dụng vốn đầu tư công, vốn nhà nước ngoài đầu tư công”.
Theo quy định pháp luật về đấu thầu, HSMT không được nêu nhãn hiệu, xuất xứ cụ thể của hàng hóa. Tuy nhiên, để dọn đường cho một hãng hoặc một nhà phân phối thân quen, nhiều HSMT sử dụng chiêu thức "vẽ đường cho hươu chạy" thông qua các tiêu chuẩn kỹ thuật mang tính độc quyền. Dấu hiệu nhận biết là HSMT mô tả chi tiết kích thước vật lý, các tính năng kỹ thuật phụ trợ không thực sự cần thiết, hoặc chép nguyên văn bảng thông số catalogue của một dòng sản phẩm cụ thể. Đôi khi, HSMT còn yêu cầu các chứng chỉ kiểm định (Test Report) của các tổ chức quốc tế mà tại Việt Nam chỉ có một nhà nhập khẩu duy nhất sở hữu. Hậu quả là nếu nhà thầu chào một hãng khác có tính năng tương đương hoặc thậm chí tốt hơn vẫn sẽ bị “đánh trượt” vì không đáp ứng chính xác thông số kỹ thuật được cài cắm trong HSMT.
Đại diện Cục Quản lý đấu thầu thuộc Bộ Tài chính cho biết, pháp luật đấu thầu đã có đủ chế tài nhằm giảm thiểu tình trạng cài cắm trong đấu thầu. Cụ thể, khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu 2023 quy định, HSMT không được nêu bất cứ điều kiện nào nhằm hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc nhằm tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng, bao gồm cả việc nêu nhãn hiệu, xuất xứ cụ thể của hàng hóa. Bên cạnh đó, khoản 9 Điều 16 Luật Đấu thầu 2023 (các hành vi bị nghiêm cấm trong đấu thầu) nghiêm cấm các hành vi không đảm bảo minh bạch, công bằng. Trong đó, việc lập HSMT mang tính định hướng cho một nhà thầu cụ thể được xếp vào nhóm hành vi gian lận hoặc can thiệp bất hợp pháp vào quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu.
Ngoài ra, các nghị định, thông tư hướng dẫn thực thi Luật Đấu thầu đều có quy định các chủ đầu tư không được đưa ra các thông số kỹ thuật quá chi tiết mà chỉ duy nhất 1 sản phẩm trên thị trường đáp ứng được.
Để tránh thất thoát ngân sách nhà nước, tăng tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả trong đấu thầu và tạo động lực phát triển doanh nghiệp, cần kiểm soát, chấn chỉnh tình trạng cài cắm nêu trên ngay từ khâu lập hồ sơ thiết kế, HSMT.
