 |
| Cảng Liên Chiểu - hạt nhân hình thành khu thương mại tự do đầu tiên của Việt Nam tại Đà Nẵng. Ảnh: Hà Minh |
Từ mô hình đầu tiên
Nghị quyết số 136/2024/QH15 cho phép thí điểm thành lập khu thương mại tự do (FTZ) đầu tiên của Việt Nam tại Đà Nẵng gắn với Cảng biển Liên Chiểu, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2025 (sửa đổi, bổ sung một số điều tại Nghị quyết số 259/2025/QH15).
Sau một năm rưỡi khởi động, khối lượng công việc khổng lồ đã hoàn thành: Đà Nẵng chọn xong 7 khu chức năng, tổng diện tích 1.881 ha cho lĩnh vực sản xuất, logistics, thương mại - dịch vụ, công nghiệp công nghệ số, công nghệ thông tin, đổi mới sáng tạo. Song song đó, cơ chế, chính sách đặc biệt cho mô hình kinh tế này cũng được xây dựng. Những nỗ lực triển khai tiến độ “con thoi” từ Trung ương đến địa phương đã đáp ứng yêu cầu nên tháng 6/2025, Thủ tướng Chính phủ quyết định phê duyệt thành lập FTZ Đà Nẵng. Quyết định này, theo các chuyên gia kinh tế, đã mở ra một mô hình mới, mô hình của đổi mới sáng tạo, tư duy đột phá và khát vọng vươn tầm quốc tế.
Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, không gian FTZ được mở rộng đến cảng biển Kỳ Hà, Cảng hàng không Chu Lai của Quảng Nam (cũ). Ông Lê Quang Nam, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng cho hay, trước mắt, Đà Nẵng xác định khu vực phía Đông - kéo dài từ sân bay Đà Nẵng và kết thúc ở sân bay Chu Lai - sẽ hình thành một chuỗi đô thị biển, cảng biển, logistics.
Theo Sở Công Thương Đà Nẵng, có nhiều nhà đầu tư đã đến làm việc, khảo sát đầu tư vào FTZ. Trong đó, Tập đoàn Sumitomo (Nhật Bản) làm việc với lãnh đạo Thành phố. Khối doanh nghiệp Hàn Quốc có Hyundai E&C đề xuất nghiên cứu một loạt hạng mục trọng điểm như phát triển hạ tầng FTZ, trung tâm tài chính và trung tâm dữ liệu. KOGI Group bày tỏ mong muốn đầu tư các dự án quy mô lớn, bao gồm nhà máy lọc dầu và kho chứa dầu được định vị là lớn nhất Đông Nam Á, cùng tổ hợp sản xuất linh kiện động cơ đốt trong ứng dụng công nghệ hydro giảm khí thải.
Nhóm nhà đầu tư Singapore có Công ty Bitdeal tìm hiểu phát triển trung tâm dữ liệu và kho lưu trữ hàng hóa giá trị cao, Công ty Soilbuild quan tâm đầu tư hạ tầng FTZ, Công ty ST Telemedia khảo sát mô hình trung tâm dữ liệu... Các nhà đầu tư Trung Quốc gồm: Hiệp hội Xúc tiến phát triển hải ngoại doanh nghiệp Sơn Đông, Công nghệ sinh học Topgene và Capstone Investment tập trung tìm hiểu các dự án phát triển hạ tầng công nghiệp hướng đến thu hút doanh nghiệp sản xuất dược phẩm.
Ngoài ra, CT-Strategies (Mỹ) muốn tham gia lĩnh vực tư vấn liên quan đến mô hình FTZ; VinaLog Holding AG (Thụy Sĩ) đề xuất các dự án về logistics và phát triển hạ tầng khu vực này…
Tháng 8/2025, Công ty CP Dịch vụ cáp treo Bà Nà (Sun Group) tiên phong khởi động Dự án Đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu chức năng vị trí số 5 - FTZ TP. Đà Nẵng, vốn đầu tư 808 tỷ đồng.
Để thu hút nguồn lực lớn và hình thành hệ thống hạ tầng đồng bộ, Nghị quyết số 259/2025/QH15 đã bổ sung quy định về chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời với chấp thuận nhà đầu tư đối với dự án hạ tầng FTZ có quy mô từ 3.000 tỷ đồng trở lên.
Cộng lực nhân rộng mô hình kinh tế mới
Sau Đà Nẵng, với điều kiện địa lý có nhiều nét tương đồng, sở hữu tiềm năng về hạ tầng đường bộ, cảng biển, hàng không, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Gia Lai cũng đang hướng tới xây dựng FTZ. Trong đó, Quảng Trị dựa vào vị trí chiến lược đặc biệt với 3 cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, La Lay và Cha Lo; 2 cảng biển nước sâu là Hòn La và Mỹ Thủy; cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 1, cao tốc Cam Lộ - Lao Bảo... FTZ Quảng Trị được định hướng dựa trên trục hạ tầng chiến lược gồm cảng biển nước sâu Mỹ Thủy, sân bay Quảng Trị - hành lang kinh tế Đông - Tây nối Lào, Thái Lan, Myanmar.
Theo PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, một FTZ không chỉ cần đất và cảng, mà cần một không gian thể chế đặc biệt, nơi mọi quy trình được thiết kế để thúc đẩy sáng tạo và cạnh tranh. Nếu tư duy quản lý vẫn mang tính hành chính, mô hình này sẽ bị vô hiệu ngay từ khi bắt đầu.
Để đạt được “đẳng cấp thể chế”, những bước đi đầu tiên phải cẩn trọng và vững chắc. Trong kế hoạch triển khai FTZ, Sở Công Thương Quảng Trị cho biết, đã xác định một số địa điểm tiềm năng để đề xuất quy hoạch các khu chức năng, gồm: Đồng Hới, Đông Hà phát triển thương mại, dịch vụ; Phong Nha, Khe Sanh phát triển du lịch, dịch vụ; Mỹ Thủy, Hòn La phát triển dịch vụ logistics; sân bay Đồng Hới, sân bay Quảng Trị phát triển công nghệ cao; Lao Bảo, đường 15D phát triển công nghiệp và logistics. Từ những phác thảo ban đầu này, Sở Công Thương đang hoàn thành Đề án thí điểm FTZ, trình UBND Tỉnh xem xét trước khi hoàn thiện gửi Chính phủ.
Ông Lê Đức Tiến, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị cho rằng, muốn Đề án FTZ được triển khai hiệu quả, đồng bộ và đúng tiến độ, cần có sự phối hợp chặt chẽ của các sở, ngành trong việc cung cấp thông tin, dữ liệu quy hoạch, quỹ đất, hạ tầng kỹ thuật, dân cư, môi trường và các yếu tố liên quan phục vụ nghiên cứu, xác định quy mô, phạm vi FTZ.
Cũng nằm ở Bắc Trung Bộ, Khu thương mại tự do gắn với Khu kinh tế Vũng Áng đang được Hà Tĩnh xem xét. Ông Trần Việt Hà, Trưởng Ban Quản lý khu kinh tế tỉnh Hà Tĩnh cho rằng, đây là hướng đi chiến lược đưa Hà Tĩnh trở thành cực tăng trưởng mới của Bắc Trung Bộ. Vũng Áng hội tụ nhiều điều kiện để thí điểm FTZ thế hệ mới với cụm cảng nước sâu Sơn Dương - Vũng Áng, hệ thống công nghiệp nặng đã hình thành. Hạ tầng kết nối vùng đang được đầu tư, từ cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 8A, Quốc lộ 12C kết nối Lào - Thái Lan đến các tuyến đường ven biển.
“FTZ Vũng Áng sẽ là khu vực có chính sách vượt trội về thuế, hải quan, đầu tư và thương mại. Đây sẽ là không gian kinh tế đặc thù với cơ chế mở cửa cao, phương thức quản lý linh hoạt, gắn với hệ thống logistics, công nghiệp xanh và dịch vụ chất lượng quốc tế”, ông Hà nhấn mạnh.
Để hiện thực hóa định hướng này, ông Trần Việt Hà đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể. Trong đó, tạo sự đồng thuận cao trong toàn xã hội; hoàn thiện quy hoạch tổng thể, đồng thời đề xuất các cơ chế, chính sách đặc thù vượt trội cho Vũng Áng; Nhà nước cần ưu tiên vốn đầu tư công cho các công trình hạ tầng chiến lược như cảng biển, đường cao tốc, hệ thống logistics; cải cách mạnh mẽ về thể chế và thủ tục hành chính; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững.
Việc các địa phương dựa vào tiềm năng, lợi thế phù hợp, khả thi để xây dựng mô hình phát triển kinh tế mới đang đi cùng chiều với Đề án FTZ do Bộ Tài chính xây dựng. Đề án dự kiến, trong năm 2026 thành lập các FTZ tại Đà Nẵng, Hải Phòng, TP.HCM; đến năm 2030, cả nước có khoảng 6 - 8 FTZ và mô hình tương tự tại các địa phương có điều kiện thuận lợi; tới năm 2045, cả nước có 8 - 10 FTZ và mô hình tương tự đạt chuẩn quốc tế, cạnh tranh được với các nước trong khu vực, đóng góp 15 - 20% GDP.
Tại phiên họp Thường trực Chính phủ đầu tháng 12/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã thống nhất chủ trương xây dựng thí điểm FTZ và yêu cầu cơ quan chủ trì tiếp tục hoàn thiện Đề án, với yêu cầu đảm bảo tính khả thi, hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng các mục tiêu trước mắt và lâu dài, nhất là 2 mục tiêu chiến lược 100 năm.
