 |
| Giao thông đường bộ là một trong những lĩnh vực ghi nhận áp dụng chỉ định thầu mạnh mẽ nhất. Ảnh minh họa: Lê Tiên |
Thực tiễn cho thấy, bài toán hiệu quả trong các gói thầu chỉ định thầu không đơn thuần là giá trúng thầu, mà là tổng hòa của nhiều yếu tố từ kỹ thuật, tiến độ, chất lượng đến tác động kinh tế - xã hội dài hạn.
Bức tranh chỉ định thầu
Kể từ ngày 1/7/2025 khi Luật số 90/2025/QH15 chính thức có hiệu lực, việc áp dụng chỉ định thầu đối với các gói thầu quy mô lớn gia tăng rõ rệt. Theo quy định tại Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, nhiều dự án trọng điểm, cấp bách được phép chỉ định thầu nhằm rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, bảo đảm tiến độ và hiệu quả triển khai.
Theo tổng hợp của Bộ Tài chính trong kỳ báo cáo tháng 3/2026, tổng số lượng gói thầu đăng ký trên cả nước là 35.054 gói với tổng giá trị 125.816 tỷ đồng, tăng mạnh so với cùng kỳ tháng trước. Trong đó, số gói thầu có kết quả lựa chọn nhà thầu là 29.646 gói, tỷ lệ tiết kiệm trung bình đạt 1,71%. Tỷ lệ chỉ định thầu chiếm khoảng 82% số lượng gói thầu, nên cần tiếp tục rà soát, kiểm soát chặt chẽ điều kiện áp dụng để bảo đảm tính cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.
Một trong những lĩnh vực ghi nhận áp dụng chỉ định thầu mạnh mẽ nhất là giao thông đường bộ - trục “xương sống”, huyết mạch của hệ thống hạ tầng quốc gia. Đơn cử, hai gói thầu xây lắp (XL.01 và XL.02) thuộc Dự án thành phần 1 Đoạn tuyến từ Km0+000 - Km22+000 (tổng mức đầu tư 6.989 tỷ đồng) thuộc Dự án Đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku lần lượt được trao cho Liên danh Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn - Công ty CP Xây dựng công trình 510 (giá chỉ định thầu 2.801,85 tỷ đồng) và Liên danh Công ty CP Tập đoàn Phúc Lộc - Công ty CP Tập đoàn Trí Nam (2.037,089 tỷ đồng)…
Bên cạnh lĩnh vực giao thông, việc chỉ định thầu đang được áp dụng rộng rãi tại các dự án nhà ở xã hội theo Nghị quyết số 201/2025/QH15. Mới đây, Quỹ Đầu tư phát triển Hà Tĩnh công khai kết quả chỉ định thầu Gói thầu 01.12/XL Thi công xây dựng và lắp đặt thiết bị thuộc Dự án Thí điểm nhà ở xã hội tại phường Thạch Linh, TP. Hà Tĩnh - giai đoạn II (nay là phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh). Liên danh Công ty CP Xây dựng Tân Hải Sơn - Công ty TNHH Xây dựng và Thương mại Thành Linh - Công ty CP Phát triển đô thị và Đầu tư xây dựng Công nghệ mới Hà Nội - Công ty CP Đầu tư thương mại và Xây dựng Đại Nam - Công ty CP Thương mại công nghệ và Thiết bị an toàn Tứ Linh được chỉ định thầu với giá 502,449 tỷ đồng.
Từ Nghị quyết 298/NQ-CP ngày 26/9/2025 về triển khai xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền, cơ chế chỉ định thầu đã phát huy hiệu quả, giúp 22 địa phương biên giới đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đẩy nhanh tiến độ triển khai hàng trăm dự án.
Đối với các dự án quy mô lớn như giải phóng mặt bằng phục vụ đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, nhiều địa phương đang khẩn trương thực hiện chỉ định thầu để bảo đảm tiến độ. Trong bối cảnh nhiều cơ chế, chính sách đặc thù được ban hành, số gói thầu áp dụng chỉ định thầu ngày càng tăng, kéo theo yêu cầu cấp thiết về bảo đảm hiệu quả và minh bạch.
Định hình thước đo hiệu quả trong chỉ định thầu
Từ thực tiễn triển khai tại các địa phương, cách tiếp cận về hiệu quả trong chỉ định thầu đang dần thay đổi theo hướng toàn diện hơn. Ông Đinh Đại Thanh, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Sơn La - chủ đầu tư các dự án thuộc chương trình triển khai Thông báo số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 và Nghị quyết số 298/NQ-CP ngày 26/9/2025 về phát triển hệ thống trường phổ thông liên cấp tại các xã biên giới trên địa bàn tỉnh Sơn La cho rằng, để chỉ định thầu hiệu quả cần dựa trên tổng hòa nhiều yếu tố.
Theo ông Thanh, trước hết là tiêu chí về năng lực và uy tín của nhà thầu. Nhà thầu được lựa chọn phải có kinh nghiệm phù hợp, ưu tiên các đơn vị có am hiểu địa bàn thi công. Đồng thời, năng lực tài chính cần vững mạnh, có khả năng huy động nguồn lực nhanh chóng, không phát sinh nợ đọng. Bên cạnh đó, đội ngũ kỹ thuật, nhân sự chủ chốt phải đáp ứng yêu cầu, cùng với hệ thống máy móc, thiết bị sẵn sàng triển khai ngay khi được giao nhiệm vụ. Ngoài ra, uy tín của nhà thầu là yếu tố đặc biệt quan trọng, được thể hiện qua lịch sử thực hiện các dự án trước đó, nhất là việc bảo đảm tiến độ và chất lượng công trình.
Liên quan đến tiến độ, ông Thanh cho rằng, đây là lợi thế lớn nhất của chỉ định thầu. Tuy nhiên, việc đánh giá hiệu quả tiến độ không nên chỉ ở việc hoàn thành nhanh, mà cần xét trên toàn bộ vòng đời dự án. Nếu khâu chuẩn bị không kỹ, việc rút ngắn thời gian ở giai đoạn đầu có thể dẫn đến rủi ro chậm trễ và phát sinh chi phí trong các giai đoạn sau.
Về chi phí và hiệu quả kinh tế, nhiều chủ đầu tư cho biết đã tăng cường kiểm soát ngay từ khâu lập dự toán. Việc thuê tư vấn độc lập, cập nhật cơ sở dữ liệu giá và áp dụng định mức mới giúp bảo đảm giá gói thầu sát với thị trường. Đồng thời, quá trình thương thảo hợp đồng cũng được thực hiện chặt chẽ hơn, tránh tình trạng hình thức.
Theo Ban Quản lý dự án các công trình giao thông và dân dụng tỉnh Gia Lai, bên cạnh việc xây dựng tiêu chí lựa chọn nhà thầu phù hợp, bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế để lựa chọn được các đơn vị có đủ năng lực, kinh nghiệm và tiềm lực tài chính thực hiện dự án theo đúng mục tiêu đề ra, Ban chú trọng nâng cao chất lượng quản lý, giám sát thi công, tăng cường kiểm tra hiện trường, kiểm soát chặt chẽ khối lượng, chất lượng và an toàn lao động. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý dự án, cập nhật tiến độ, xử lý hồ sơ cũng từng bước được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả điều hành, giảm thủ tục hành chính và bảo đảm tính minh bạch.
Dưới góc độ nhà thầu, ông Nguyễn Hữu Ngọc, Tổng giám đốc Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn cho rằng, để tăng tính minh bạch, hiệu quả trong chỉ định thầu, đặc biệt là những gói thầu có quy mô, giá trị lớn, cơ quan chức năng như Bộ Xây dựng nên tiến hành đánh giá năng lực, kinh nghiệm và uy tín của các nhà thầu, từ đó phân loại và xếp hạng nhà thầu, công khai danh sách này để các chủ đầu tư có dữ liệu chính thống, khách quan trong quá trình xem xét, chỉ định nhà thầu.
Việc đánh giá, xếp hạng nhà thầu nên dựa vào các yếu tố cốt lõi như kinh nghiệm thực hiện các công trình, năng lực tài chính, đội ngũ nhân lực, hệ thống máy móc, thiết bị, công nghệ mà nhà thầu sở hữu, uy tín của nhà thầu thông qua những công trình đã và đang triển khai, tiến độ thực hiện, chất lượng, mỹ thuật và sự ghi nhận, đánh giá của các chủ đầu tư, các đối tượng thụ hưởng. Nếu cơ quan chức năng đánh giá và công khai kết quả đánh giá, xếp hạng nhà thầu, việc chỉ định thầu của các chủ đầu tư sẽ minh bạch hơn, có cơ sở xem xét, lựa chọn nhà thầu đủ năng lực để trao thầu, tránh gây dư luận về việc “khép kín” trong chỉ định thầu.
Ngoài ra, nhiều chủ đầu tư cho rằng, cần tăng cường các “lớp lọc” kiểm soát trong quá trình thực hiện, như giám sát độc lập hoặc mời các cơ quan chuyên môn tham gia kiểm tra. Đây được xem là giải pháp hiệu quả nhằm bảo đảm tính khách quan và hạn chế rủi ro.
Khi các tiêu chí về năng lực, tiến độ, chi phí, chất lượng và tác động kinh tế - xã hội được xem xét một cách toàn diện, cùng với sự tham gia của các cơ chế giám sát minh bạch, chỉ định thầu sẽ phát huy đúng vai trò là công cụ linh hoạt, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư công và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
