Thị trường toàn cầu rạn nứt: Khi 'canh bạc' AI chực chờ kích hoạt khủng hoảng

Phần lớn khả năng chống chịu của thị trường thời gian qua đều nhờ vào dòng tiền đổ vào AI

Thời gian qua, làn sóng chi tiêu trị giá hàng nghìn tỷ USD đổ vào trí tuệ nhân tạo (AI), cùng với chính sách quản lý nới lỏng từ Washington, đã đẩy thị trường chứng khoán lên mức cao kỷ lục, đồng thời thắp lên kỳ vọng tăng trưởng kinh tế toàn cầu đạt mức khả quan 3% trong năm nay.

Tuy nhiên, giới đầu tư đang ngày càng lo ngại về sức chống chịu của thị trường. Các chính sách thương mại khó lường cùng cú sốc năng lượng từ xung đột tại Trung Đông đã thổi bùng trở lại ngọn lửa lạm phát toàn cầu, buộc các ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất. Thực tế này, cộng hưởng với làn sóng đầu tư vốn khổng lồ vào AI và gánh nặng nợ công của các chính phủ, đang đẩy chi phí vay mượn lên mức đỉnh của nhiều thập kỷ.

"Lãi suất tăng luôn là liều thuốc thử phơi bày những mắt xích yếu nhất trong hệ thống. Những quốc gia và doanh nghiệp lạm dụng đòn bẩy sẽ chịu tổn thương nặng nề nhất", ông Jim O'Neill, cựu Chuyên gia kinh tế trưởng của Goldman Sachs kiêm cựu Thứ trưởng Tài chính Anh, nhận định.

Ông O'Neill cho rằng, nếu lạm phát không hạ nhiệt, rủi ro bắt nguồn từ dòng vốn đi vay đổ dồn vào AI sẽ ngày càng trầm trọng. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã liên tục trượt mục tiêu lạm phát trong hơn nửa thập kỷ qua; tại khu vực đồng Euro, lạm phát hiện ở mức 3,8%, cũng vượt xa mốc mục tiêu 2%.

"Ở một góc độ nào đó, tôi khá ngạc nhiên khi làn sóng đặt cược vào AI chưa vấp phải nhiều cú vấp hơn thế này", ông O'Neill nói thêm.

Dấu hiệu của sự đổ vỡ

Cơn chấn động thị trường bộc phát đột ngột vào tháng 10, khi giới đầu tư ồ ạt tháo chạy khỏi cổ phiếu AI để tìm về "hầm trú ẩn" trái phiếu.

Hơn 2.000 tỷ USD vốn hóa đã bốc hơi khỏi chỉ số công nghệ Nasdaq 100 trong tháng qua. Báo cáo tài chính quý của các "ông lớn" Big Tech khiến nhà đầu tư siết chặt hoài nghi: liệu dòng vốn đầu tư khổng lồ có thể đem lại lợi nhuận đủ nhanh? Chi phí bảo hiểm rủi ro trái phiếu của một số tập đoàn công nghệ tăng vọt, nhiều dự án trung tâm dữ liệu gặp khó trong việc huy động vốn, trong khi cổ phiếu công nghệ từ Hàn Quốc, Trung Quốc đến Mỹ đồng loạt lao dốc.

Dòng tiền tìm đường chạy vào thị trường nợ. Lợi suất trái phiếu - vốn biến động nghịch chiều với giá - hạ nhiệt từ mức đỉnh nhiều thập kỷ. Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm (thước đo chi phí vay mượn toàn cầu) giảm gần 20 điểm cơ bản vào ngày 22/10, ghi nhận mức giảm trong ngày mạnh nhất kể từ đầu năm 2023.

Dù vậy, lợi suất kỳ hạn 10 năm hiện vẫn neo quanh mốc 5% - ngưỡng mà nhiều nhà đầu tư xem là "báo động đỏ" đe dọa sự ổn định tài chính nói chung.

Những căng thẳng thanh khoản cũng xuất hiện sớm hơn tại các khu vực đứng ngoài làn sóng bùng nổ hạ tầng AI.

Tại Pháp, lợi suất trái phiếu tăng vọt lên mức từng thấy trong cuộc khủng hoảng nợ công Eurozone năm 2012, khiến chính phủ gần như kiệt quệ dư địa tài khóa để đáp ứng yêu sách từ những người biểu tình trên đường phố trong đợt bất ổn xã hội tồi tệ nhất nhiều năm.

Tại Nhật Bản - nền kinh tế phụ thuộc nặng nề vào năng lượng nhập khẩu, lợi suất trái phiếu chính phủ gần đây chạm đỉnh 30 năm. Giới chức Tokyo chịu áp lực phải nâng lãi suất nhanh hơn, điều này đe dọa các mục tiêu tài khóa của chính phủ và nguy cơ đảo lộn dòng chảy vốn quốc tế.

"Thị trường đang xuất hiện những dấu hiệu rạn nứt", ông Mike Riddell, Giám đốc Quản lý Danh mục đầu tư tại Fidelity International (đơn vị quản lý hơn 1.000 tỷ USD tài sản), nhận định.

Ông Riddell cho biết thêm, trái phiếu chính phủ Đức - một kênh trú ẩn an toàn khác - cũng đang thu hút dòng vốn mạnh mẽ.

Nhà kinh tế học người Mỹ Paul Krugman nhận định, lạm phát duy trì ở mức cao kéo theo lãi suất tăng vọt, cùng với việc lợi suất trái phiếu chính phủ leo thang và những vết nứt trong cơn sốt AI, đang là những rủi ro trọng yếu đối với kinh tế Mỹ.

Dẫu vậy, thị trường vẫn còn những căn cứ để duy trì hy vọng. Trong 2 năm qua, các dự báo suy thoái đều tỏ ra sai lệch. Dữ liệu kinh tế châu Âu cho thấy sức chống chịu tốt hơn kỳ vọng và thị trường lao động vẫn tương đối ổn định.

Lợi nhuận doanh nghiệp cũng duy trì khả quan. Dữ liệu từ LSEG cho thấy tại Mỹ, 84% doanh nghiệp thuộc nhóm S&P 500 công bố báo cáo quý III đều vượt mức ước tính chung của thị trường.

Lá chắn AI bắt đầu lung lay

Tuy nhiên, phần lớn khả năng chống chịu của thị trường thời gian qua đều nhờ vào dòng tiền đổ vào AI. Nhóm các "gã khổng lồ đám mây" - khoảng 6 tập đoàn công nghệ hàng đầu của Mỹ - dự kiến rót tới 1.200 tỷ USD vào hạ tầng này trong năm tới, ngang bằng toàn bộ các doanh nghiệp châu Âu gộp lại, theo ước tính của Danske Bank. Con số này nằm ngoài khoản chi tiêu ước tính khoảng 900 tỷ USD mà các hãng dự kiến giải ngân trong năm nay.

Nhóm cổ phiếu công nghệ và AI hiện chiếm hơn 40% chỉ số S&P 500 và đóng góp phần lớn vào mức tăng 70% của chỉ số này suốt 5 năm qua. Nhưng trong khi S&P 500 chỉ mất 3% so với đỉnh đầu tháng 10 khi giới đầu tư chốt lời cổ phiếu AI, thì chỉ số vốn hóa nhỏ Russell 2000 - tập hợp các doanh nghiệp nhạy cảm hơn nhiều với lãi suất - đã giảm gần 8% so với đỉnh tháng 8.

"Tôi đặc biệt lưu ý đến sự phân hóa hẹp của nhóm cổ phiếu dẫn dắt", ông Albert Edwards, Chiến lược gia toàn cầu tại Societe Generale, người từng dự báo chuẩn xác cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, nhận định.

"Tôi mượn câu nói kinh điển của Winston Churchill để miêu tả tình cảnh này: 'Chưa bao giờ thị trường chứng khoán lại phụ thuộc nhiều đến thế vào một nhóm ít ỏi đến vậy'," ông Edwards, người tự nhận mình là một "nhà đầu tư siêu bi quan", bình luận.

Nhiều nhà phân tích nhận định, nếu không có dòng vốn AI nâng đỡ, kinh tế Mỹ có thể đã trượt vào suy thoái và kéo theo các thị trường khác, nhất là khi giá năng lượng tăng vọt do xung đột tại Trung Đông.

Bà Sheila Bair, cựu Chủ tịch Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC) trong cuộc khủng hoảng 2008, cho rằng thị trường đang phát đi những tín hiệu cảnh báo tương tự giai đoạn trước khi sụp đổ tài chính, bao gồm sự bùng nổ tín dụng tại nhiều mảng trong hệ thống tài chính - mô hình kinh doanh vốn đang bị đe dọa trực tiếp khi lãi suất duy trì ở mức cao.

"Mức đòn bẩy đang tích tụ rất lớn và các công ty AI ngày càng phụ thuộc vào nợ vay để tài trợ cho tham vọng của mình. Tôi cũng lo ngại chúng ta sẽ thiếu dư địa tài khóa để can thiệp nếu xảy ra một cuộc khủng hoảng mới, bởi nguồn lực hiện đã quá căng thẳng" bà Bair cảnh báo về các rủi ro cấu trúc.

Nguy cơ cộng hưởng các cú sốc toàn cầu

Xung đột tại Trung Đông kéo dài nhiều tháng qua đã làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ, đẩy giá năng lượng tăng phi mã và khoét sâu thêm sự mong manh của kinh tế toàn cầu. Ở mức 105 USD/thùng, giá dầu thô đã tăng gần 75% kể từ đầu năm.

Từ Indonesia đến Philippines, đồng nội tệ của nhiều nền kinh tế mới nổi đã rơi xuống đáy lịch sử do chi phí nhập khẩu dầu thô tăng vọt, buộc các ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất để bảo vệ tỷ giá.

Trong báo cáo ổn định tài chính tháng 7, Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) cảnh báo môi trường toàn cầu khó lường đang gia tăng khả năng xuất hiện các cú sốc lớn nối tiếp nhau, có nguy cơ "cộng hưởng và khuếch đại sức tàn phá".

Nếu kịch bản đó xảy ra, các chính phủ ngập trong nợ nần sẽ có rất ít dư địa cứu trợ để đối phó với những hệ lụy kinh tế và an sinh xã hội. Theo Viện Tài chính Quốc tế (IIF), tổng nợ toàn cầu hiện chạm mức kỷ lục hơn 350.000 tỷ USD - gấp gần 3 lần quy mô GDP toàn cầu.

Những rạn nứt trong các liên minh truyền thống cũng có thể cản trở các cường quốc kinh tế phối hợp tung các gói giải cứu quy mô lớn và nới lỏng tiền tệ như từng làm trong cuộc khủng hoảng 2008, theo bà Tina Fordham, nhà sáng lập kiêm chuyên gia địa chính trị tại Fordham Global Foresight. Bà nhận định, nếu thiếu vắng sự đồng thuận quốc tế, một biến cố có quy mô tương đương năm 2008 lúc này có thể châm ngòi cho một cuộc đại suy thoái toàn cầu.

Nếu đà chi tiêu cho AI chững lại, làn sóng chấn động sẽ lan rộng ra toàn cầu. Các nhà đầu tư nước ngoài hiện đang nắm giữ lượng lớn tài sản tại Mỹ; dữ liệu mới nhất từ Kho bạc Mỹ (TIC) cho thấy lượng mua ròng chứng khoán Mỹ của khối ngoại trong tháng 8 đã vọt lên gần 280 tỷ USD - mức kỷ lục trong 1 tháng.

Bà Fordham nhắc lại câu châm ngôn nổi tiếng của tỷ phú Warren Buffett về rủi ro đầu tư: Chỉ khi thủy triều rút, người ta mới biết ai đang tắm khỏa thân.

"Và cơn thủy triều nâng đỡ thị trường lúc này chính là AI", bà nhấn mạnh.