Thách thức mục tiêu xuất khẩu, bức thiết nâng cao nội lực

Nhiều ngành sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, khiến xuất khẩu dễ bị tổn thương khi chuỗi cung ứng biến động. Ảnh: Lê Tiên

Thách thức mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15 - 16%

Những tháng đầu năm 2026, nền kinh tế phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, tạo áp lực không nhỏ lên mục tiêu tăng trưởng XK. Đỉnh điểm là xung đột tại Trung Đông từ ngày 28/2 đến nay ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy giá năng lượng tăng cao, bởi khu vực này là điểm trung chuyển hàng hóa quan trọng từ châu Á sang châu Âu, đồng thời là tuyến vận tải dầu mỏ lớn của thế giới.

Trước diễn biến này, nhiều hãng tàu buộc phải điều chỉnh tuyến vận chuyển hoặc kéo dài hành trình để tránh các khu vực rủi ro, khiến chi phí vận tải tăng vọt. Các phụ phí liên quan đến chiến tranh và rủi ro an ninh hàng hải cũng được cộng thêm vào giá cước, gây áp lực lên hoạt động XK.

Kết quả khảo sát nhanh về tác động từ xung đột tại Trung Đông được Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics thực hiện từ ngày 3 đến ngày 11/3/2026 cho thấy, 90% doanh nghiệp (DN) logistics Việt Nam chịu tác động. Trong đó, thách thức lớn nhất là chi phí cước vận tải tăng đột biến, thời gian vận chuyển kéo dài và nguy cơ đơn hàng bị trì hoãn.

Thông tin từ nhiều hiệp hội ngành hàng như: Hiệp hội Dệt may Việt Nam, Hiệp hội Điều Việt Nam, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản… cho thấy, các DN tham gia XK đều bị tác động từ cuộc xung đột.

Ngoài áp lực nêu trên, rào cản từ các biện pháp phòng vệ thương mại tiếp tục gia tăng, đe dọa trực tiếp đến hoạt động XK của DN Việt Nam. Ngày 10/3/2026, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) công bố kết luận sơ bộ áp thuế chống bán phá giá đối với thép cốt bê tông Việt Nam ở mức 121,97 - 130,77%, cao hơn đáng kể so với các nước cùng bị điều tra. Mỹ cũng đang áp thuế đối ứng 20% đối với hàng hóa Việt Nam.

Tại thị trường EU, Ủy ban châu Âu (EC) vừa khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm ống và ống dẫn bằng đồng dạng cuộn nhập khẩu từ Việt Nam cùng một số quốc gia khác.

Bên cạnh đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, truy xuất nguồn gốc… Nếu không đáp ứng, hàng hóa sẽ khó tiếp cận thị trường. Trong khi đó, nhiều ngành sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, khiến XK dễ bị tổn thương khi chuỗi cung ứng biến động.

TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin công nghiệp và thương mại (Bộ Công Thương) nhìn nhận, Việt Nam đang đứng trước thách thức lớn trong việc hiện thực hóa mục tiêu XK năm 2026 tăng từ 15 - 16% so với năm 2025.

Chia sẻ với báo chí, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng, mục tiêu tăng trưởng XK hai con số trong năm nay là một thách thức rất lớn. Hiện vẫn còn 3 quý nữa để tăng tốc XK, nhưng các yếu tố bên ngoài như căng thẳng địa chính trị, biến động giá năng lượng hay gián đoạn chuỗi cung ứng đều có thể ảnh hưởng đến hoạt động thương mại quốc tế, tạo áp lực thực hiện mục tiêu.

Một báo cáo đánh giá nhanh tác động của xung đột tại Trung Đông tới kinh tế Việt Nam vừa được TS. Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV thực hiện nêu rõ, Việt Nam là một nền kinh tế mở, đã và đang chịu tác động mạnh, khá sâu và rộng, cả trực tiếp và gián tiếp. Ở kịch bản cơ sở, tăng trưởng XK của Việt Nam năm 2026 có thể giảm 0,5 - 1 điểm %; ở kịch bản tiêu cực giảm khoảng 2 điểm %.

Quyết liệt tăng cường nội lực

Trước những diễn biến phức tạp của thương mại toàn cầu, các chuyên gia cho rằng, việc nâng cao nội lực nền kinh tế là giải pháp mang tính quyết định để duy trì tăng trưởng XK bền vững.

Trong ngắn hạn (giải pháp tình thế) khi xung đột tại Trung Đông vẫn leo thang, TS. Lê Quốc Phương cho rằng, Việt Nam cần đẩy mạnh hơn nữa giải pháp ngoại giao kinh tế nhằm đa dạng hóa nguồn cung xăng dầu cho thị trường trong nước; hỗ trợ DN, trong đó có DN XK bằng cách hạ giá xăng dầu (giảm thuế nhập khẩu xăng dầu như đang áp dụng cũng như trích sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu…); tận dụng ưu đãi thuế, khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) để thúc đẩy XK. “Về dài hạn, Việt Nam phải quyết liệt thực hiện những giải pháp để nâng cao nội lực nền kinh tế, thúc đẩy XK bền vững”, ông Phương nhấn mạnh.

Theo ông Phương, thời gian qua, đã có nhiều giải pháp được đưa ra để nâng cao nội lực nền kinh tế, nhưng việc triển khai thực hiện không được bao nhiêu. Chẳng hạn, câu chuyện đa dạng hóa thị trường nhập khẩu và thị trường XK đã được đề cập rất nhiều, đặc biệt là năm 2025 khi Mỹ công bố áp thuế đối ứng 46% với hàng hóa Việt Nam. Sau quá trình đàm phán, mức thuế này được điều chỉnh xuống 20% và câu chuyện đa dạng hóa thị trường lại ít được nhắc tới. Năm 2025, XK hàng hóa của Việt Nam sang Mỹ tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn nhất; ở chiều nhập khẩu, Trung Quốc vẫn là thị trường nhập khẩu lớn nhất. Như vậy, cả thị trường xuất và nhập khẩu hàng hóa của nước ta chưa có sự đa dạng, nên mỗi khi thị trường có “cú sốc” thì chúng ta lại “tá hỏa”.

Tương tự, với câu chuyện dự trữ xăng dầu, việc xây dựng hệ thống dự trữ xăng dầu chiến lược vẫn chưa đạt được như kỳ vọng, làm giảm khả năng ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài.

Khuyến nghị về giải pháp trong bối cảnh hiện nay, TS. Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV cho rằng, trong ngắn hạn cần kiểm soát tốt rủi ro từ giá năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng để tránh tạo áp lực lên lạm phát. Về trung và dài hạn, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực dự báo thị trường và sử dụng linh hoạt các công cụ quản lý ngoại thương.