 |
| Không ít gói thầu hỗn hợp với kỹ thuật chuyên ngành phức tạp thu hút đông đảo nhà thầu tham dự. Ảnh: Nhã Chi |
Sự chuyển biến này là kết quả cộng hưởng của hàng loạt cải cách thể chế, điều chỉnh chính sách, thay đổi tư duy quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu và các lĩnh vực chuyên ngành có liên quan.
Gỡ bỏ rào cản, mở rộng không gian cạnh tranh
Xét về chất lượng cạnh tranh, 2025 là năm ra đời và có hiệu lực của nhiều văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, tác động trực tiếp đến môi trường đấu thầu nói riêng. Nổi bật là Luật số 90/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 8 luật, trong đó có Luật Đấu thầu 2023; Nghị định số 214/2025/NĐ-CP; Thông tư số 79/2025/TT-BTC cùng hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành khác. Tinh thần chung của các chính sách mới là cải cách mạnh mẽ theo hướng đơn giản hóa thủ tục, giảm yêu cầu hình thức, mở rộng quyền tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp (DN) và tăng cường cạnh tranh thực chất.
Một trong những thay đổi mang tính đột phá nhất, được cộng đồng DN xây dựng đặc biệt quan tâm là việc bãi bỏ 2 thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới và cấp lại chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng kể từ ngày 1/7/2025.
Cụ thể, theo quy định tại Điều 56 Luật Đường sắt 2025, tổ chức tham gia hoạt động xây dựng không cần phải có chứng chỉ năng lực theo quy định của Luật Xây dựng 2014, bao gồm tư vấn quản lý dự án đầu tư xây dựng; khảo sát xây dựng; lập thiết kế quy hoạch xây dựng; thiết kế, thẩm tra thiết kế xây dựng; thi công xây dựng công trình; tư vấn giám sát thi công xây dựng công trình… Thay vào đó, tổ chức tham gia hoạt động xây dựng tự công khai thông tin về năng lực. Sở Xây dựng có trách nhiệm kiểm tra, xử lý vi phạm trong việc chấp hành các quy định về điều kiện năng lực hoạt động của chủ đầu tư, tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xây dựng trên địa bàn do mình quản lý.
Trong nhiều năm, chứng chỉ năng lực từng được xem là “hộ chiếu” bắt buộc trong các gói thầu xây dựng, nhưng đôi khi trở thành rào cản lớn đối với DN, đặc biệt là DN nhỏ và vừa. Thực tế cho thấy, không ít HSMT lấy chứng chỉ năng lực làm điều kiện tiên quyết, coi đây là lý do loại bỏ hồ sơ dự thầu (HSDT) tại bước đánh giá tính hợp lệ, khiến nhiều nhà thầu dù có kinh nghiệm thực tế vẫn không thể tham dự thầu. Việc bãi bỏ quy định này vì vậy được đánh giá là bước cải cách thực chất, thể hiện tư duy quản lý mới, chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Cách tiếp cận này không chỉ giảm gánh nặng thủ tục cho DN, mà còn góp phần tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, nơi năng lực thực chất được đặt lên hàng đầu.
Song song với lĩnh vực xây dựng, các điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy (PCCC) cũng có sự thay đổi đáng kể. Từ ngày 1/7/2025, Luật PCCC và cứu nạn, cứu hộ 2024 cùng Nghị định số 105/2025/NĐ-CP có hiệu lực đã bãi bỏ quy định coi nhiều dịch vụ PCCC là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, bao gồm tư vấn thiết kế, tư vấn thẩm định, giám sát, kiểm định kỹ thuật và chuyển giao công nghệ về PCCC. Điều này đồng nghĩa với việc, khi tham dự thầu, nhà thầu không còn phải nộp giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ PCCC như trước đây - một loại “giấy phép con” từng bị nhà thầu phản ánh làm khó khi tham dự thầu. Ở góc độ đấu thầu, việc tháo gỡ điều kiện hành nghề này giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị HSDT, giảm chi phí tuân thủ và mở rộng cánh cửa tham gia cho nhiều nhà thầu hơn.
Cạnh tranh trong đấu thầu năm 2025 đã được cải thiện rõ rệt nhờ việc loại bỏ dần các rào cản mang tính hình thức trong HSMT. Đi kèm với đó là yêu cầu ngày càng cao đối với công tác hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra, nhằm bảo đảm việc nới lỏng thủ tục không dẫn đến buông lỏng quản lý chất lượng thực thi.
Ngoài ra, pháp luật đấu thầu năm 2025 cũng có những điều chỉnh quan trọng nhằm đơn giản hóa hồ sơ, tài liệu dự thầu. Trong đó, Thông tư số 79/2025/TT-BTC được xem là bước tiến lớn trong việc chuẩn hóa và lượng hóa các yêu cầu về năng lực, thiết bị, nhân sự trong HSMT. Cụ thể, đối với thiết bị thi công chủ yếu, thông tư này nêu rõ, chỉ được yêu cầu nhà thầu cung cấp một trong các loại tài liệu nhất định, thay vì yêu cầu trùng lặp, chồng chéo như trước, giúp giảm đáng kể áp lực giấy tờ cho nhà thầu, từ đó giảm thiểu kiến nghị, khiếu nại phức tạp trong đấu thầu.
Các mẫu HSMT mới cũng siết chặt nguyên tắc không đưa ra yêu cầu vượt quá quy định của pháp luật chuyên ngành. Việc cấm yêu cầu lý lịch tư pháp đối với nhân sự trong các gói thầu, mà phổ biến nhất là gói thầu dịch vụ phi tư vấn, hay không được yêu cầu bằng cấp cụ thể của nhân sự khi pháp luật đã quy định về chứng chỉ hành nghề, được cộng đồng DN, nhà thầu đánh giá cao. Đây là những “nút thắt” tồn tại nhiều năm, từng làm phát sinh hàng loạt kiến nghị, khiếu nại, nay được tháo gỡ một cách căn cơ.
Nhìn tổng thể, về mặt chất lượng, cạnh tranh trong đấu thầu năm 2025 đã được cải thiện rõ rệt nhờ việc loại bỏ dần các rào cản mang tính hình thức trong HSMT. Đi kèm với đó là yêu cầu ngày càng cao đối với công tác hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra, nhằm bảo đảm việc nới lỏng thủ tục không dẫn đến buông lỏng quản lý chất lượng thực thi.
Cạnh tranh cao, giảm giá sâu
Nếu những chuyển biến về thể chế tạo nền tảng cho cạnh tranh về chất, thì năm 2025 cũng chứng kiến sự gia tăng rõ rệt về số lượng nhà thầu tham dự các gói thầu. Phóng viên Báo Đấu thầu ghi nhận, chưa bao giờ bình quân số lượng nhà thầu tham dự một gói thầu lại đông đảo như năm qua. Xu hướng này không chỉ diễn ra ở các gói thầu quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản, mà lan sang cả các gói thầu xây lắp quy mô lớn, tính chất phức tạp, với giá trị hàng trăm tỷ đồng. Trong đó, nhiều gói thầu ghi nhận hàng chục nhà thầu tham dự cùng các mức giảm giá sâu.
Ngày 5/12/2025, Tổng công ty Điện lực Miền Bắc mở thầu Gói thầu 01 Xây lắp đường dây 110kV và cáp ngầm thuộc Dự án Xuất tuyến 110kV sau trạm biến áp 220kV Dương Kinh đấu nối đường dây 110kV Đồng Hòa - Đình Vũ (giá gói thầu 401,64 tỷ đồng). Biên bản mở thầu ghi nhận sự tham dự của 11 nhà thầu, với các mức giảm giá đặc biệt ấn tượng, trong đó, cao nhất lên đến hơn 85 tỷ đồng của Liên danh do Công ty CP Thương mại xây lắp Công nghiệp Thăng Long đại diện (giá dự thầu 316,977 tỷ đồng).
Cùng trong lĩnh vực điện, Gói thầu NPCBA1.LSND.110-G08 thuộc Dự án Đường dây 110kV từ trạm biến áp 110kV Lạng Sơn - Nhiệt điện Na Dương, mở thầu ngày 29/11/2025, thu hút 10 nhà thầu tham dự. Gói thầu có giá 161,113 tỷ đồng, trong đó, Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Sao Việt Linh chào giá thấp nhất là 108 tỷ đồng.
Ngày 18/9/2025, Gói thầu Thi công xây lắp thuộc Dự án Điều chỉnh dải phân cách phụ Đường 3 tháng 2, TP. Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu được mở thầu với 10 nhà thầu tham dự. Gói thầu có giá 120 tỷ đồng, trong đó, giá dự thầu thấp nhất là 94,826 tỷ đồng.
Tại các gói thầu hỗn hợp với kỹ thuật chuyên ngành phức tạp, số lượng nhà thầu tham gia đông đảo cũng không phải chuyện hiếm. Minh chứng là Gói thầu XD-TB Thi công xây dựng và lắp đặt thiết bị công trình thuộc Dự án Đầu tư xây dựng Khoa khám bệnh Bệnh viện Bạch Mai, mở thầu ngày 5/9/2025, có 9 nhà thầu nộp HSDT, trong đó giá dự thầu thấp nhất là 399 tỷ đồng (giá gói thầu 456 tỷ đồng).
Trong lĩnh vực mua sắm hàng hóa, thống kê sơ bộ từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia từ ngày 1/1/2025 đến nay, chỉ tính riêng gói thầu mua sắm hàng hóa phổ thông (không tính gói thầu có nhiều lô/phần) áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi, có đến hàng trăm gói thầu thu hút trên 10 nhà thầu tham dự. Trong đó, nhiều gói thầu ghi nhận mức giảm giá đáng kể so với dự toán.
Mở thầu ngày 7/10/2025, Gói thầu số 1 Mua sắm thiết bị dạy học tối thiểu môn toán cho các trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Tây Ninh (cũ) năm 2025 thu hút 15 nhà thầu nộp HSDT. Kết quả, nhà thầu xếp thứ nhất về giá - Liên danh Công ty TNHH Năm Sáu Tám - Công ty TNHH Đầu tư thương mại xây dựng Phú Gia - Công ty TNHH MTV Phú Quân trúng thầu với giá 17,089 tỷ đồng, giảm giá hơn 45%.
Tại TP.HCM, 13 là tổng số nhà thầu nộp HSDT Gói thầu số 9 Thiết bị thuộc Dự toán Đầu tư phòng máy vi tính tại các trường học trên địa bàn huyện Cần Giờ. Không chỉ thu hút đông đảo nhà thầu, biên bản mở thầu ghi nhận nhiều mức giảm giá sâu, cao nhất lên tới 36%.
Theo chuyên gia đấu thầu, sự gia tăng số lượng nhà thầu tham dự thầu là hệ quả tất yếu của quá trình cải cách thủ tục và mở rộng không gian tiếp cận thị trường. Khi các “giấy phép con” bị loại bỏ, yêu cầu hình thức được cắt giảm, chi phí tham dự thầu giảm, nhiều DN trước đây đứng ngoài cuộc đã mạnh dạn tham gia. Bên cạnh đó, việc áp dụng đấu thầu qua mạng ngày càng rộng rãi, ổn định về mặt kỹ thuật, hạ tầng cũng góp phần thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi cho nhà thầu tham gia cạnh tranh bình đẳng.
Dù vậy, nhiều đơn vị tư vấn đấu thầu cho rằng, cạnh tranh về lượng cũng đặt ra không ít thách thức mới. Số lượng nhà thầu tham dự đông đồng nghĩa với áp lực lớn hơn đối với chủ đầu tư, tổ chuyên gia trong công tác đánh giá HSDT, bảo đảm tiến độ, chất lượng và tính công bằng, minh bạch. Đồng thời, hiện tượng giảm giá sâu, nếu không đi kèm với năng lực thực hiện tương xứng, cũng tiềm ẩn rủi ro về chất lượng công trình và tiến độ thực hiện hợp đồng.
Nhìn lại bức tranh toàn cảnh đấu thầu năm 2025, có thể khẳng định, cạnh tranh trong đấu thầu đã bước sang một giai đoạn mới - thực chất hơn, rộng mở hơn và gắn chặt hơn với năng lực thực tế của DN. Những chuyển biến này không chỉ mang lại lợi ích cho nhà thầu, mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, tăng tính minh bạch và củng cố niềm tin của xã hội vào hoạt động đấu thầu. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để kỳ vọng vào một giai đoạn phát triển lành mạnh, bền vững hơn của thị trường đấu thầu những năm tiếp theo.
