 |
| Các gói thầu dịch vụ công ích cần chú trọng năng lực tổ chức cung cấp dịch vụ thay vì yêu cầu nhiều nhân sự chủ chốt hoặc hàng loạt chứng chỉ không gắn trực tiếp với chất lượng dịch vụ. Ảnh: Tiên Giang |
Mỗi lĩnh vực cần một “thước đo” riêng
Quan sát thực tế cho thấy, đặc điểm cạnh tranh của các gói thầu xây lắp, hàng hóa, tư vấn và dịch vụ phi tư vấn có sự khác biệt rất lớn.
Ở lĩnh vực xây lắp, cạnh tranh chủ yếu về năng lực, kinh nghiệm và năng lực tổ chức thi công. Chính vì vậy, các tiêu chí về hợp đồng tương tự, nhân sự chủ chốt và thiết bị luôn được coi là “bộ lọc” quan trọng. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm tiêu chí phát sinh nhiều kiến nghị nhất.
Ghi nhận của phóng viên tại nhiều gói thầu xây lắp cho thấy, yêu cầu về hợp đồng tương tự là “điểm nóng” gây tranh cãi mà chủ đầu tư thường sử dụng để loại nhà thầu. Dù mẫu hồ sơ mời thầu (HSMT) đã quy định khá rõ nguyên tắc xác định hợp đồng tương tự theo quy mô, tính chất và mức độ phức tạp của công trình, nhiều chủ đầu tư vẫn có xu hướng nâng chuẩn hoặc cá biệt hóa tiêu chí này. Tình trạng “hạng mục hóa” hợp đồng tương tự, yêu cầu nhà thầu từng thực hiện riêng các hạng mục như nền đường, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh... hay yêu cầu hợp đồng có tính chất gần như trùng khớp với gói thầu đang xét diễn ra khá phổ biến. Không ít HSMT còn quy định giá trị hợp đồng tương tự ở mức cao hơn khuyến nghị của mẫu HSMT khiến nhiều doanh nghiệp có năng lực thực tế vẫn bị loại.
Bên cạnh đó, các tiêu chí về nhân sự và thiết bị cũng thường xuyên bị phản ánh có nguy cơ hạn chế cạnh tranh. Một số HSMT yêu cầu số lượng lớn nhân sự với trình độ, số năm kinh nghiệm hoặc chứng chỉ vượt quá yêu cầu công việc, thậm chí yêu cầu những loại chứng chỉ mà pháp luật xây dựng không còn quy định. Tương tự, nhiều gói thầu đưa ra danh mục thiết bị quá chi tiết hoặc yêu cầu nhà thầu phải sở hữu những máy móc chưa thật sự cần thiết đối với quy mô công trình. Những tiêu chí thiếu phù hợp này không chỉ làm tăng chi phí tham dự thầu, mà còn hạn chế điều kiện tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.
Nếu các gói thầu xây lắp cạnh tranh chủ yếu bằng năng lực thi công, thì đấu thầu mua sắm hàng hóa lại phụ thuộc lớn vào tiêu chí kỹ thuật. Đây cũng là lĩnh vực ghi nhận nhiều phản ánh nhất về nguy cơ định hướng nhà thầu thông qua cấu hình kỹ thuật. Hàng loạt bài viết trên Đấu thầu trong năm 2025 - 2026 đã phản ánh các tiêu chí được cho là vượt quá nhu cầu sử dụng hoặc chỉ phù hợp với số ít nhà sản xuất tại các gói thầu mua sắm thiết bị truyền thanh, thiết bị chiếu sáng, nội thất, thiết bị công nghệ thông tin hay đồ vải y tế. Chỉ cần bổ sung một vài thông số nhỏ về kích thước, cấu hình hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật cũng có thể khiến phạm vi cạnh tranh bị thu hẹp đáng kể. Thực tế đã có trường hợp sau khi chủ đầu tư điều chỉnh HSMT theo kiến nghị của nhà thầu, số lượng doanh nghiệp tham dự tăng lên rõ rệt, cho thấy tác động của việc xây dựng tiêu chí kỹ thuật đến mức độ cạnh tranh của cuộc thầu.
Khác với lĩnh vực xây lắp và mua sắm hàng hóa, yếu tố quyết định chất lượng của nhà thầu tư vấn không nằm ở máy móc hay thiết bị mà là đội ngũ chuyên gia. Đây cũng là lý do nhiều chủ đầu tư có xu hướng đặt ra yêu cầu rất cao đối với nhân sự chủ chốt. Tuy nhiên, ranh giới giữa lựa chọn chuyên gia có năng lực và việc đặt ra tiêu chí vượt quá nhu cầu thực tế khá mong manh.
Thực tế, nhiều HSMT tư vấn bị nhà thầu kiến nghị do đặt ra yêu cầu quá cao đối với nhân sự chủ chốt như đòi hỏi chuyên gia phải có số năm kinh nghiệm dài, từng đảm nhiệm vị trí tương tự tại nhiều dự án quy mô lớn hoặc đã tham gia các hợp đồng có tính chất gần như trùng khớp với gói thầu đang xét. Bên cạnh đó, các tiêu chí về chứng chỉ hành nghề, số lượng chuyên gia hay kinh nghiệm thực hiện hợp đồng tương tự ở một số trường hợp cũng bị cho là chưa thực sự tương xứng với phạm vi, tính chất công việc. Đấu thầu từng phản ánh hàng loạt gói thầu kiểm toán ghi nhận mức độ cạnh tranh thấp khi HSMT áp dụng các tiêu chuẩn “kép” như yêu cầu nhân sự cùng lúc có nhiều loại bằng cấp, chứng chỉ (thẻ thẩm định viên về giá, chứng chỉ hành nghề dịch vụ thuế, chứng nhận bồi dưỡng nghiệp vụ giám đốc quản lý dự án, chứng chỉ định giá bất động sản, chứng chỉ định giá đất, chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ đấu thầu, chứng chỉ được đào tạo về kỹ sư định giá xây dựng...), khiến phạm vi nhà thầu đáp ứng bị thu hẹp đáng kể.
Trong lĩnh vực dịch vụ phi tư vấn, những bất cập lại thể hiện theo cách khác. Các gói thầu vệ sinh, cây xanh, quản lý vận hành, duy tu hay dịch vụ công ích vốn có tính chất phổ thông nhưng không ít HSMT yêu cầu giá trị hợp đồng tương tự lớn, không tương xứng với quy mô gói thầu, yêu cầu nhiều nhân sự chủ chốt hoặc hàng loạt chứng chỉ không gắn trực tiếp với chất lượng dịch vụ. Điều này làm gia tăng chi phí tuân thủ và hạn chế đáng kể số lượng nhà thầu tham gia. Đặc biệt, tại các gói thầu dịch vụ công ích triển khai từ đầu năm 2026, mặc dù thị trường có nhiều doanh nghiệp hoạt động nhưng theo ghi nhận, phần lớn các gói thầu trong lĩnh vực này chỉ thu hút một nhà thầu do yêu cầu năng lực và kinh nghiệm chưa phù hợp.
Chuẩn hóa tiêu chí để mở rộng cạnh tranh thực chất
Các vụ việc được phản ánh trong thời gian qua cho thấy, phần lớn kiến nghị tập trung vào các tiêu chí được cho là chưa thật sự phù hợp với tính chất của gói thầu. Khi tiêu chí được thiết kế quá cao hoặc quá đặc thù, phạm vi cạnh tranh bị thu hẹp, hiệu quả cạnh tranh về giá giảm sút và tính minh bạch của quá trình lựa chọn nhà thầu cũng bị ảnh hưởng.
Những thay đổi tại Thông tư số 79/2025/TT-BTC và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP cho thấy xu hướng hoàn thiện pháp luật đang chuyển dần từ việc kiểm tra quá sâu ngay trong giai đoạn đánh giá hồ sơ dự thầu sang đánh giá năng lực trên cơ sở cam kết của nhà thầu và chỉ đối chiếu tài liệu đối với nhà thầu được xếp hạng cao nhất. Cách tiếp cận này vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, vừa hạn chế việc loại nhà thầu vì những thiếu sót mang tính hình thức, đồng thời vẫn bảo đảm lựa chọn được đơn vị đủ năng lực thực hiện hợp đồng.
Nhiều ý kiến cho rằng, để gia tăng cạnh tranh một cách bền vững, các tiêu chí trong HSMT cần phản ánh đúng đặc thù của từng lĩnh vực mời thầu. Với xây lắp, trọng tâm cần là năng lực thi công và khả năng huy động nguồn lực; với mua sắm hàng hóa là công năng và tính năng sử dụng thay vì những thông số mang tính "định danh"; với tư vấn là chất lượng chuyên gia và phương pháp thực hiện; với dịch vụ phi tư vấn là năng lực tổ chức cung cấp dịch vụ phù hợp với quy mô gói thầu... Đây là giải pháp giúp xác định đúng năng lực cốt lõi cần đánh giá, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường cho các doanh nghiệp có năng lực, đồng thời vẫn bảo đảm lựa chọn được nhà thầu đáp ứng yêu cầu của gói thầu.
Nhiều nhà thầu kỳ vọng, trong bối cảnh thị trường đấu thầu ngày càng cạnh tranh và hệ thống pháp luật tiếp tục được hoàn thiện, một HSMT được xây dựng theo nguyên tắc "đúng và đủ" sẽ không chỉ góp phần gia tăng số lượng nhà thầu tham dự, mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh thực chất, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và thúc đẩy minh bạch trong mua sắm công.
