 |
| Hàng nghìn dự án đầu tư bị ách tắc lâu nay vì quy hoạch và đất đai đã có cơ sở pháp lý để tiếp tục triển khai, tái khởi động. Ảnh: Lê Tiên |
Nhiều kỷ lục lập pháp
Trong nhiều năm qua, có những điểm nghẽn pháp lý luôn là rào cản khiến doanh nghiệp đau đầu. Một dự án đầu tư quy mô lớn có thể bị đình trệ vô thời hạn chỉ vì chồng chéo giữa các quy hoạch. Một sản phẩm thực phẩm phải mất hàng tháng, thậm chí cả năm trời mới hoàn tất thủ tục để được đưa ra thị trường. Nhiều công trình trọng điểm thiếu vật liệu xây dựng nghiêm trọng, nhưng doanh nghiệp khai thác khoáng sản vẫn phải chờ đợi mỏi mòn để được cấp phép. Những vướng mắc ấy đã trở thành lực cản, tạo áp lực ngày càng lớn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và cả mục tiêu tăng trưởng kinh tế.
Trước bối cảnh đó, năm 2025 đã chứng kiến những chuyển dịch mang tính bước ngoặt. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế của VCCI cho biết, lần đầu tiên Quốc hội đã “xé rào” trao cho Chính phủ quyền ban hành các nghị quyết có nội dung khác với quy định của luật hiện hành để xử lý ngay những điểm nghẽn cấp bách trong quy định của pháp luật.
Chỉ trong chưa đầy 8 tháng, Chính phủ đã ban hành liên tiếp 15 nghị quyết, tập trung vào các nhóm vấn đề “nóng” vốn là nguyên nhân chính khiến hàng loạt dự án đầu tư bị “treo” như quy hoạch, đất đai, khoáng sản, nhà ở xã hội, thủ tục hành chính (TTHC)…
Điểm nhấn trong lĩnh vực cải cách TTHC là Nghị quyết 66.7 về cắt giảm, đơn giản hóa TTHC dựa trên dữ liệu. Theo thống kê, hơn 760 TTHC bao phủ 14 lĩnh vực quản lý nhà nước đã được rà soát để thay thế thành phần hồ sơ bằng dữ liệu dựa trên nguyên tắc cốt lõi: không yêu cầu người dân và doanh nghiệp nộp giấy tờ mà thông tin đã có sẵn trong cơ sở dữ liệu quốc gia.
Trong năm 2025, 89 đạo luật được Quốc hội thông qua chỉ trong 3 kỳ họp, lập nên một kỷ lục mới trong lịch sử lập pháp, gấp gần 3 lần năm 2024, cao hơn 5 lần mức trung bình của nhiều năm trước đó. Thậm chí, tổng số luật được ban hành trong 2 năm 2024 - 2025 còn vượt tổng số luật của cả 8 năm trước cộng lại (120 đạo luật).
Không chỉ bùng nổ về số lượng, tốc độ soạn thảo và ban hành cũng được đẩy lên mức “thần tốc”. Thời gian trung bình để hoàn thiện một dự án luật giảm xuống còn 221 ngày (khoảng 7,36 tháng), tương đương 60% so với thời hạn tối thiểu 12 tháng của quy trình trước đây. Nhiều đạo luật khởi động trong năm 2025 chỉ mất hơn 4 tháng, thậm chí có dự án luật hoàn thiện chỉ trong chưa đầy 2 tháng.
Theo PGS. TS. Hồ Sỹ Hùng - Chủ tịch VCCI, những động thái quyết liệt này cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn của Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương trong việc gỡ rào cản trói buộc dòng vốn đầu tư và hoạt động kinh doanh. Năm 2025 cũng đánh dấu một sự thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước, chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Tư duy lập pháp mới được xây dựng theo hướng chỉ quy định nguyên tắc, khung khổ chung, còn nội dung chi tiết được giao cho Chính phủ và các bộ, ngành chủ động, linh hoạt quy định nhằm phản ứng chính sách nhanh trước các biến động của kinh tế số.
Theo VCCI, tác động tích cực từ cuộc cách mạng thể chế này là rất rõ ràng. Hàng nghìn dự án đầu tư bị ách tắc lâu nay vì quy hoạch và đất đai đã có cơ sở pháp lý để tiếp tục triển khai, tái khởi động; TTHC được cắt giảm trên diện rộng; thời gian đưa sản phẩm thực phẩm ra thị trường được rút ngắn, thổi một luồng sinh khí mới vào bức tranh kinh doanh chung.
Tốc độ và chất lượng lập pháp phải song hành
Tuy nhiên, tốc độ lập pháp như vũ bão vô hình trung tạo ra một áp lực lớn lên toàn bộ hệ thống thực thi và chính cộng đồng doanh nghiệp.
Theo phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, mỗi đạo luật mới ra đời đều kéo theo một chuỗi thay đổi về thủ tục, quy trình, điều kiện kinh doanh hoặc nghĩa vụ tuân thủ. Trong khi đó, để một chính sách đi vào cuộc sống, văn bản được ban hành mới chỉ là bước khởi đầu, cần thời gian để cơ quan quản lý nhà nước ban hành thông tư hướng dẫn, để cán bộ thực thi hiểu đúng tinh thần và để doanh nghiệp kịp chuyển đổi, thích ứng.
Bà Đào Thị Thu Huyền, Phó Giám đốc đối ngoại của Công ty TNHH Canon Việt Nam nhìn nhận, tốc độ cải cách nhanh là cần thiết để nền kinh tế tăng tốc, nhưng nếu xây dựng chính sách mà không có đủ thời gian đánh giá tác động và tham vấn thực tiễn, nguy cơ phát sinh những vướng mắc, xung đột pháp lý mới là khó tránh khỏi.
Báo cáo chỉ ra, việc rút ngắn thời gian tham vấn cũng đẩy doanh nghiệp vào thế bị động trong tiếp cận và nghiên cứu nội dung dự thảo. Doanh nghiệp hiện chủ yếu nắm bắt dự thảo qua các kênh gián tiếp, phân tán, khó kiểm chứng thay vì từ đầu mối chính thức là cơ quan nhà nước hay hiệp hội.
Theo kết quả khảo sát từ hơn 5.000 doanh nghiệp trong khuôn khổ PCI 2025, 70,5% doanh nghiệp cho biết họ không gửi bất kỳ góp ý nào cho các dự thảo văn bản. Hơn 90% doanh nghiệp cho biết họ gặp khó khăn về khả năng dự đoán sự thay đổi chính sách. Sự bấp bênh này làm gia tăng chi phí tuân thủ, chi phí phòng ngừa rủi ro và khiến nhà đầu tư trở nên dè dặt hơn với các quyết định đầu tư trung và dài hạn.
Nhiều chuyên gia thẳng thắn nhìn nhận, thực trạng này đòi hỏi một tư duy lập pháp chất lượng hơn, thay vì liên tục chạy theo xử lý hậu quả của các điểm nghẽn, hệ thống cần phải nâng cao chất lượng chính sách ngay từ giai đoạn thiết kế, tăng cường tham vấn thực chất và ứng dụng công nghệ để dự báo rủi ro.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội đề xuất, việc xây dựng các nền tảng tiếp nhận phản hồi chính sách theo thời gian thực từ doanh nghiệp có thể giúp cơ quan quản lý sớm phát hiện bất cập từ khi nó còn là đốm lửa nhỏ, thay vì chờ đến khi bùng phát thành một cuộc khủng hoảng trên diện rộng.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, trong những vướng mắc được doanh nghiệp phản ánh, có 42% xuất phát từ các quy định thiếu rõ ràng; 36% liên quan đến các quy định làm phát sinh chi phí tuân thủ chưa cần thiết; 22% đến từ tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật. Phần lớn các vướng mắc này nằm ở cấp luật và nghị định. Cũng theo ông Tuấn, để mở không gian phát triển mới, phải chủ động xây dựng hành lang pháp lý cho những lĩnh vực hoàn toàn mới như: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số, kinh tế số, kinh tế xanh và đặc biệt là kinh tế tầm thấp.
