 |
| Luật Xây dựng sửa đổi phân định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý chi phí, hợp đồng xây dựng. Ảnh: Lê Tiên |
Gỡ nhiều nút thắt trong hoạt động đầu tư xây dựng
Đây là ý kiến của nhiều chuyên gia tại Hội thảo quốc gia về Luật Xây dựng năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý diễn ra cuối tuần qua.
Theo ông Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), điểm nghẽn trong hầu hết các lĩnh vực, từ xây dựng đến đầu tư, thương mại hàng hóa đến thương mại dịch vụ đều có nguồn gốc từ những bất cập trong pháp luật và được ghim chặt trong hoạt động thi hành pháp luật. Lĩnh vực xây dựng chứng kiến nhiều thiệt thòi của doanh nghiệp khi họ phải “bó tay” trước các quy định pháp luật thiếu phù hợp với thực tiễn.
“Trao đổi với Chủ tịch Hiệp hội Thương mại và Công nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam (Kocham) và các thành viên của Kocham, tôi được thông báo về trường hợp doanh nghiệp Hàn Quốc muốn xây dựng chiếc cầu nối 2 nhà máy nằm trong khu công nghiệp mà họ đầu tư và hoạt động để tiện cho việc sản xuất và giao thông, song mấy năm vẫn chưa được phép”, ông Lê Hồng Hạnh nêu ví dụ.
Đại diện VIAC nhận định, trong thời gian sắp tới, lĩnh vực xây dựng sẽ ít rủi ro hơn với Luật Xây dựng sửa đổi.
Ông Bùi Văn Dưỡng, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng thuộc Bộ Xây dựng cho biết, Luật Xây dựng sửa đổi có nhiều nội dung mang tính cải cách, chia thành 3 nhóm lớn là đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư xây dựng; cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh; phân định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý chi phí, hợp đồng xây dựng.
Trong đó, dự án được phân loại theo hình thức đầu tư (đầu tư công, đầu tư PPP, đầu tư kinh doanh) có dẫn chiếu quy định cụ thể, định hình nguyên tắc, quy trình quản lý tương ứng theo từng loại dự án. Về hình thức quản lý dự án, Luật thu gọn đầu mối theo hướng chỉ còn 2 hình thức chủ đạo, nhưng bản chất vẫn kế thừa các mô hình quản lý phù hợp với bối cảnh số lượng ban quản lý dự án chuyên ngành, khu vực thay đổi và các ban có xu hướng tổng hợp hơn. Về quản lý hợp đồng, Luật bổ sung, làm rõ 2 nội dung lớn là sự kiện bất khả kháng và hoàn thành cơ bản, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc bảo đảm nghĩa vụ trong thực hiện hợp đồng theo pháp luật dân sự.
Ở nhóm cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh có một số thay đổi đáng chú ý là nội dung thiết kế trong báo cáo nghiên cứu khả thi không còn chỉ giới hạn ở “thiết kế cơ sở” như trước, mà có thể có các loại thiết kế khác tùy theo quyết định của người quyết định đầu tư. Về thẩm định - thẩm tra, nguyên tắc chung không thay đổi nhưng quyền và trách nhiệm của người quyết định đầu tư tăng lên. Liên quan đến giấy phép xây dựng, nguyên tắc chung vẫn kế thừa Luật cũ nhưng có mở rộng một số đối tượng miễn giấy phép theo hướng mỗi công trình, dự án đến khi khởi công chỉ chịu sự kiểm soát bởi một thủ tục hành chính; đồng thời cập nhật các trường hợp theo luật chuyên ngành (như công trình ngoài khơi, hạ tầng hàng không…). Về điều kiện năng lực, Luật Xây dựng sửa đổi bỏ điều kiện năng lực của tổ chức; đối với cá nhân có điểm mới theo hướng đánh giá trên cơ sở hồ sơ, kinh nghiệm và bỏ sát hạch; đồng thời điều chỉnh hệ thống chứng chỉ hành nghề theo hướng bỏ một số loại chứng chỉ và đặt điều kiện phù hợp với một số vị trí.
Về quản lý chi phí, ông Hồ Ngọc Sơn, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, Luật Xây dựng sửa đổi có thay đổi quan trọng về mặt nguyên tắc, cho phép các chi phí đầu tư xây dựng được tính toán chính xác dần theo từng giai đoạn, thay vì nguyên tắc tính đúng tính đủ như trước. Tất cả chi phí được tính toán như tổng mức đầu tư, dự toán xây dựng công trình là dự tính trước của chủ đầu tư và được chính xác dần ở mỗi giai đoạn, mức độ chi tiết của từng bước thiết kế. Bên cạnh đó, việc quản lý, xây dựng định mức, đơn giá cũng có nhiều thay đổi để phù hợp hơn với thị trường, công nghệ, đặc thù dự án mới…
Kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh
Theo nhiều ý kiến, sự thay đổi của hành lang pháp lý tạo ra một số thách thức mới trong nắm bắt, kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh. Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 được tiếp cận theo hướng phân cấp mạnh, trao quyền nhiều hơn cho các chủ thể, chuyển từ tiền kiểm về thủ tục sang quản trị rủi ro, tăng cường hậu kiểm. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, nếu tăng quyền tự chủ mà việc nắm bắt quy định, năng lực soạn thảo hợp đồng, quản lý chi phí, kiểm soát rủi ro không theo kịp thì tranh chấp có thể không giảm mà còn gia tăng.
PGS. TS. Tô Văn Hòa, Hiệu trưởng Trường đại học Luật Hà Nội lưu ý, hoạt động đầu tư xây dựng luôn gắn với việc huy động nguồn lực rất lớn, nhiều dự án có quy mô hàng chục nghìn tỷ đồng, nên rủi ro pháp lý tồn tại ở nhiều lớp, từ thiết kế hợp đồng, phân bổ trách nhiệm, quản lý chi phí đến xử lý tranh chấp.
Ông Lê Hồng Hạnh nêu thực trạng, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hiện là một trong những nhóm tranh chấp lớn và phức tạp nhất tại VIAC. Trong những năm gần đây, các vụ việc xây dựng chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số tranh chấp được giải quyết tại VIAC, phản ánh đặc thù rủi ro cao của lĩnh vực này. Rủi ro đến không chỉ từ pháp luật và đến từ cả các thỏa thuận thiếu rõ ràng trong hợp đồng xây dựng và quá trình thực hiện. Tranh chấp xây dựng thường xảy ra do vấn đề kỹ thuật, tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa nhiều bên tham gia dự án. Các tranh chấp như vậy có thể kiểm soát và ngăn ngừa bởi những điểm khoản hợp đồng xây dựng chuẩn xác, có tính tiên liệu cao.
Từ thực tiễn xử lý tranh chấp, luật sư Nguyễn Phương Nam, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, điều kiện thanh toán, quyết toán, thời gian để hoàn thành công việc là những vấn đề hay xảy ra tranh chấp nhất. Do đó, hợp đồng xây dựng khi thương thảo phải càng chi tiết càng tốt, nhất là về tiến độ và thanh toán.
Nhiều ý kiến nhấn mạnh, việc nắm bắt kịp thời các quy định mới là yếu tố then chốt để doanh nghiệp và chuyên gia pháp lý chủ động ứng phó, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và hạn chế tranh chấp. Công tác soạn thảo, quản lý và thực hiện hợp đồng là một bước rất quan trọng, góp phần không nhỏ vào hiệu quả của dự án. Về phía cơ quan quản lý, cùng với việc xây dựng, ban hành văn bản hướng dẫn Luật, cần chuẩn hóa chất lượng hợp đồng xây dựng, củng cố năng lực quản trị rủi ro pháp lý của chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn, tăng cường cơ chế đối thoại để các quy định mới được hiểu đúng và vận dụng thống nhất khi Luật có hiệu lực.
