 |
| Mặt bằng là vướng mắc khá phổ biến ở nhiều dự án đầu tư công. Ảnh: Song Lê |
Chậm tiến độ, đội vốn
Sau hơn 10 năm triển khai, Dự án Bệnh viện đa khoa 1.500 giường tại Bình Dương (trước đây) vẫn chưa thể hoàn thành, trong khi cách đó không xa, Bệnh viện Đa khoa Bình Dương đang quá tải. Được biết, Dự án có tổng mức đầu tư hơn 4.500 tỷ đồng, gồm 7 dự án thành phần (DATP). Kết luận thanh tra tháng 6/2025 của UBND tỉnh Bình Dương (cũ) cho thấy, có 5 DATP chậm tiến độ, phải gia hạn nhiều lần (khối kỹ thuật trung tâm và nhà quàn, trạm xử lý nước thải, hạ tầng kỹ thuật tổng thể, thiết bị y tế…). Kết luận chỉ ra, Dự án được chia thành các DATP nhưng lại thiếu phương án tổng thể để đánh giá phương án đầu tư phù hợp, hệ quả là các DATP đều phải chờ đấu nối và kết nối các hạng mục, thiết bị khác nhau ảnh hưởng đến tiến độ chung. Ngoài ra, mỗi DATP lại do một đơn vị tư vấn thiết kế khác nhau thực hiện dẫn tới phát sinh thêm thủ tục, khó đảm bảo tính đồng bộ và kết nối giữa các DATP, phải kéo dài thời gian thực hiện.
Ông Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP.HCM cho biết, Dự án đã được TP.HCM tháo gỡ vướng mắc, hiện đang thực hiện các bước mua sắm thiết bị, xây dựng cơ sở vật chất… Cụ thể, khối bệnh viện đã được duyệt phát sinh nhóm 5 (khoảng 100 tỷ đồng) và đã thi công trở lại; khối trung tâm kỹ thuật, nhà quàn… đã được Sở Xây dựng TP.HCM ký báo cáo thẩm định điều chỉnh dự án, chờ ký duyệt sẽ thiết kế, đấu thầu thi công. Mục tiêu là đưa Dự án vào hoạt động trong năm 2026.
Một vị đại biểu HĐND TP.HCM nhận xét, chủ trương đầu tư Dự án Bệnh viện đa khoa 1.500 giường không sai về mục tiêu, nhưng quá trình triển khai kéo dài do phải điều chỉnh thiết kế, thiết bị chưa đồng bộ, nhà thầu thi công cầm chừng… đã làm hàng nghìn tỷ đồng vốn đầu tư chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng.
Câu chuyện trên không phải cá biệt. Dự án tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên cũng là 1 ví dụ điển hình về tình trạng chậm tiến độ, đội vốn. Thời gian thực hiện Dự án kéo dài hơn một thập kỷ, đội vốn gấp hơn 2,5 lần từ 17.387 tỷ đồng (năm 2008) lên hơn 43.700 tỷ đồng (thời điểm đưa vào khai thác) sau nhiều lần điều chỉnh. Nguyên nhân là chậm giải phóng mặt bằng, thay đổi thiết kế nhà ga ngầm, thủ tục phê duyệt vốn ODA chậm và trượt giá. Nhà thầu Nhật Bản Hitachi phụ trách Gói thầu cơ điện của Dự án đã khởi kiện chủ đầu tư tại Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) đòi chi phí phát sinh gần 4.000 tỷ đồng, xuất phát từ việc Dự án chậm trễ kéo dài dẫn đến chi phí gia hạn tăng cao, ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà thầu.
Một dự án chiến lược khác cũng gặp vướng mắc tương tự là cao tốc Bến Lức - Long Thành với độ trễ gần một thập kỷ so với kế hoạch vì vướng vốn, thủ tục và mặt bằng. Dự án được khởi công từ năm 2014, theo kế hoạch hoàn thành năm 2018, nhưng đến nay mới tháo gỡ hết các vướng mắc, dự kiến thông xe toàn tuyến vào quý III/2026. Các vướng mắc chủ yếu về vốn bởi việc dừng giải ngân vốn từ các tổ chức tài chính quốc tế (ADB, JICA) và thiếu vốn đối ứng trong nước trong giai đoạn 2019 - 2023 do thay đổi cơ chế quản lý. Về thủ tục pháp lý, các hiệp định vay vốn hết hạn đòi hỏi thời gian dài để thực hiện thủ tục gia hạn và điều chỉnh chủ trương đầu tư. Bên cạnh đó, việc giải phóng mặt bằng ở một số khu vực, đặc biệt là tại Đồng Nai, gặp khó khăn kéo dài. Tổng mức đầu tư Dự án sau các lần điều chỉnh là 30.073 tỷ đồng, cấu trúc nguồn vốn thay đổi phù hợp thực tế vay lại của Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC).
Những dự án trên có điểm chung: được xác định đúng vai trò chiến lược, hướng phát triển, nhưng lại “trượt nhịp” khi hiện thực hóa từ bước phê duyệt chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án. Điểm nghẽn lộ rõ ở năng lực tổ chức thực thi, nơi mọi giả định trên báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo nghiên cứu khả thi đối diện với những va đập của thực tiễn.
Nâng chất lượng thực thi
Vướng mắc khá phổ biến ở nhiều dự án đầu tư công là mặt bằng. Vướng mắc này tưởng chừng chỉ ở giai đoạn đầu nhưng thực tế lại trở thành “nút thắt xuyên suốt” quá trình thực hiện tại không ít dự án. Nguyên nhân là dự án được phê duyệt khi quỹ đất chưa sẵn sàng; dự án đi qua các khu dân cư đông đúc, mặt bằng xây dựng chưa hoàn chỉnh pháp lý, vướng công trình tôn giáo, hạ tầng kỹ thuật ngầm… khiến quá trình thu hồi đất kéo dài hơn dự kiến. Bên cạnh đó, cơ chế bồi thường, hỗ trợ tái định cư ở nhiều nơi vẫn chưa tạo được sự đồng thuận cao. Chênh lệch giữa giá đền bù và kỳ vọng của người dân cùng với bài toán sinh kế sau di dời khiến quá trình bàn giao mặt bằng không chỉ chậm mà còn thiếu ổn định.
Một lãnh đạo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng tỉnh Đồng Nai chia sẻ, hệ quả chậm giải phóng mặt bằng là nhà thầu không thể triển khai đồng loạt, buộc phải thi công trên phần mặt bằng “xôi đỗ”. Không ít dự án tại Đồng Nai vì thế bị phá vỡ tiến độ tổng thể, kéo theo chi phí tăng và ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. Gần nhất có thể kể đến tình trạng vướng mặt bằng tại các dự án lớn như: DATP 1 cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, Vành đai 3 TP.HCM, Cảng hàng không quốc tế Long Thành…
Một trong những nguyên nhân nữa khiến dự án “trượt nhịp” nằm ở chất lượng chuẩn bị về kỹ thuật. Ở nhiều dự án, công tác khảo sát địa chất, thủy văn, hạ tầng ngầm chưa đủ sâu, thiết kế kỹ thuật được lập trong điều kiện thông tin chưa đầy đủ, dẫn đến phát sinh các yếu tố ngoài dự kiến khi thi công. Một số dự án còn bị điều chỉnh quy mô, tiêu chuẩn kỹ thuật trong quá trình triển khai. Những thay đổi này kéo theo việc điều chỉnh thiết kế, dự toán, thậm chí là tổng mức đầu tư. Mỗi lần điều chỉnh là một lần dự án phải “quay lại” các thủ tục: thẩm định, phê duyệt, cập nhật hồ sơ… khiến tiến độ bị kéo giãn.
Một Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông và nông nghiệp TP. Cần Thơ chia sẻ tình trạng có dự án được đẩy nhanh ở khâu phê duyệt, nhưng lại thiếu độ “chín” về kỹ thuật. Khi bước vào thi công thực tế, những khoảng trống đó lập tức bộc lộ và tạo ra vòng xoáy phát sinh điều chỉnh.
Một yếu tố nữa là năng lực thực thi của các ban quản lý dự án (BQLDA) - “bộ não điều hành” - chưa theo kịp yêu cầu. Vướng mắc này càng nổi cộm khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thay đổi hệ thống BQLDA tại các địa phương. Thực tế, nhiều BQLDA vẫn vận hành theo tư duy hành chính, trong khi các dự án hạ tầng hiện nay đòi hỏi cách tiếp cận quản trị hiện đại, đa ngành và có khả năng điều phối phức tạp. Nguồn nhân lực tại một số ban còn thiếu kinh nghiệm trong các dự án quy mô lớn, liên vùng; năng lực về quản trị hợp đồng, kiểm soát tiến độ, xử lý rủi ro chưa đồng đều. Không ít trường hợp BQLDA phụ thuộc quá nhiều vào tư vấn, dẫn đến suy giảm vai trò kiểm soát.
Báo cáo về đầu tư công mới đây của Bộ Tài chính chỉ ra, năng lực, trách nhiệm của một bộ phận chủ đầu tư, BQLDA, nhà thầu vẫn còn hạn chế do chưa chủ động, thiếu quyết liệt trong tổ chức thi công. Một số xã, phường mới hình thành sau khi chuyển đổi mô hình chính quyền 2 cấp còn thiếu cán bộ phụ trách đầu tư công do đã chuyển công tác hoặc nghỉ theo chủ trương tinh giản biên chế, cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ.
Giai đoạn 2026 - 2030, khi quy mô đầu tư công dự kiến tiếp tục gia tăng, bài toán không chỉ là “đẩy nhanh giải ngân” mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng thực thi - từ khâu giải phóng mặt bằng, hoàn thiện thiết kế, nâng cao năng lực BQLDA đến đổi mới cơ chế hợp đồng theo hướng chia sẻ rủi ro hợp lý. Thực tế đã chỉ ra, hiệu quả đầu tư công không được quyết định trên kế hoạch, mà được đo lường tại công trường, ở tiến độ, chất lượng và khả năng vận hành của từng dự án. Nếu không tháo gỡ được các điểm nghẽn trong tổ chức thực thi, thì dù lựa chọn đúng dự án, mục tiêu lan tỏa và dẫn dắt tăng trưởng của đầu tư công vẫn khó đạt kỳ vọng.
