|
| Hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn đang và sẽ được triển khai đòi hỏi trình độ công nghệ, quản trị và nhân lực vượt trội. Ảnh: Gia Khoa |
Vướng cơ chế, định mức và nguồn lực
Hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn đang và sẽ được triển khai như đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, đường sắt đô thị, cảng hàng không, cảng biển quy mô lớn… đòi hỏi trình độ công nghệ, quản trị và nhân lực vượt trội. Đây vừa là cơ hội phát triển, vừa đặt ra thách thức đối với các DN xây dựng Việt Nam, nhất là khi nhiều công nghệ thi công phức tạp chưa phổ biến trong nước.
Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), hơn 90% DN xây dựng Việt Nam là DN nhỏ và vừa, phần lớn có vốn dưới 100 tỷ đồng. Do đó, tăng năng lực nội sinh, đặc biệt thông qua đổi mới công nghệ và khoa học kỹ thuật trong thi công, là bài toán khó đối với cộng đồng DN.
Ông Hiệp cho rằng, trở ngại đầu tiên khi tiếp nhận công nghệ thi công mới, tiên tiến chưa phổ biến tại Việt Nam là chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật trong nước để áp dụng. Điều này kéo theo nhiều vấn đề liên quan đến cơ sở nghiệm thu, đánh giá chất lượng, trách nhiệm pháp lý giữa chủ đầu tư, tư vấn thiết kế, nhà thầu thi công và nhà cung cấp chuyển giao công nghệ. Ngay cả quy trình hướng dẫn về trình tự đánh giá, chấp nhận công nghệ mới cũng cần được giải quyết.
Một điểm nghẽn khác nằm ở hệ thống định mức, đơn giá và phương pháp xác định chi phí. Các công nghệ thi công mới thường có cấu trúc chi phí khác biệt đáng kể so với phương pháp truyền thống, bao gồm chi phí thiết bị chuyên dụng, phụ tùng đặc chủng, vật liệu chuyên dụng, bảo dưỡng, thuê chuyên gia nước ngoài và chuyển giao công nghệ. Những khoản chi phí này chưa được phản ánh trong định mức, đơn giá của phương pháp truyền thống. Vì vậy, dù công nghệ mới có thể mang lại hiệu quả tổng thể tốt hơn về tiến độ và chất lượng, DN vẫn gặp khó khăn trong giải trình, thuyết minh để được thông qua kinh phí thực hiện.
Bên cạnh đó, năng lực tài chính hạn chế khiến nhiều DN khó đầu tư thiết bị công nghệ cao, thực hiện chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Hệ sinh thái thiết bị, phụ tùng và dịch vụ kỹ thuật đồng bộ phục vụ công nghệ mới cũng chưa đáp ứng yêu cầu.
Những hạn chế này, theo ông Hiệp, có nguy cơ khiến nhà thầu trong nước phụ thuộc vào nhà cung cấp, nhà thầu và chuyên gia nước ngoài khi thực hiện các hạng mục có công nghệ phức tạp. Việc không làm chủ được công nghệ và thiết bị chuyên dụng cũng gây khó khăn trong kiểm soát chi phí, tối ưu hóa tổng mức đầu tư.
Từ thực tiễn thi công các công trình hạ tầng giao thông, đại diện Công ty CP Tập đoàn Đèo Cả cho biết, nhiều sáng kiến kỹ thuật hình thành từ công trường có thể mang lại hiệu quả về năng suất, tiến độ và chi phí, nhưng việc áp dụng rộng rãi còn khó khăn, phụ thuộc vào hệ thống tiêu chuẩn, định mức và quy trình thẩm định.
PGS.TS. Vũ Ngọc Anh, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội nhận diện 5 nhóm rào cản cốt lõi đối với việc chuyển hóa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành năng suất của ngành xây dựng, gồm: nhân lực; thể chế và hợp đồng; tài chính và chi phí; tổ chức và quản trị; dữ liệu và hạ tầng số. Trong đó, các vấn đề cụ thể được chỉ ra gồm: thiếu hụt chuyên gia BIM (mô hình thông tin xây dựng), kỹ sư dữ liệu và chuyên gia AI ứng dụng; chi phí đầu tư công nghệ ban đầu lớn; tâm lý e ngại thay đổi quy trình thi công truyền thống; thiếu bộ chuẩn dữ liệu dùng chung và những hạn chế trong kết nối, chia sẻ dữ liệu; cơ chế đấu thầu còn thiên về chi phí đầu tư ban đầu thay vì giá trị trọn vòng đời; khung pháp lý chưa rõ ràng về quyền sở hữu dữ liệu công trình và cơ chế chia sẻ rủi ro công nghệ…
Cần cơ chế đồng bộ để doanh nghiệp làm chủ công nghệ
Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam đề nghị Bộ Xây dựng nghiên cứu, báo cáo Chính phủ cho phép xây dựng “Chương trình quốc gia về tiếp nhận và làm chủ công nghệ thi công tiên tiến giai đoạn 2027 - 2035”. Chương trình được đề xuất tập trung vào các lĩnh vực như công nghệ thi công hầm, công trình ngầm và thiết bị đào hầm TBM; công nghệ nền móng sâu, cọc khoan nhồi và xử lý nền đất yếu; công nghệ thi công cầu lớn, kết cấu nhịp lớn và lắp ghép công nghiệp; công nghệ thi công cảng biển, công trình biển và móng ngoài khơi; cơ giới hóa, tự động hóa và robot trong xây dựng. Việc xác định thứ tự ưu tiên cần căn cứ kế hoạch phát triển các dự án trọng điểm cũng như năng lực tiếp nhận của DN xây dựng Việt Nam.
Về cơ chế áp dụng công nghệ mới, VACC kiến nghị ban hành hướng dẫn thống nhất về trình tự đánh giá, thẩm tra, chấp thuận và nghiệm thu đối với các công nghệ, phương pháp thi công mới chưa có đầy đủ tiêu chuẩn, quy chuẩn tương ứng tại Việt Nam.
Để tháo gỡ khó khăn về chi phí, Chủ tịch VACC đề xuất các cơ quan chức năng nghiên cứu bổ sung vào hệ thống định mức, đơn giá những đầu việc áp dụng công nghệ mới và công nghệ số. Đồng thời, cần có cơ chế tín dụng ưu đãi hoặc bảo lãnh tín dụng, thuê mua tài chính, hợp tác khai thác thiết bị; rà soát chính sách thuế, phí đối với thiết bị công nghệ cao...
Từ thực tiễn hoạt động, ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả kiến nghị Bộ Xây dựng nghiên cứu cơ chế thí điểm có kiểm soát đối với các giải pháp công nghệ mới, tổ chức đánh giá độc lập về hiệu quả, chất lượng và an toàn, làm cơ sở xem xét cập nhật tiêu chuẩn, định mức và hướng dẫn kỹ thuật. Những sáng kiến đã được kiểm chứng thực tế và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cần được tạo điều kiện tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và ứng dụng tại các công trình có điều kiện phù hợp. Một giải pháp khác được lãnh đạo Tập đoàn Đèo Cả đề cập là hoàn thiện cơ chế phát huy vai trò tổng thầu quản trị, tạo điều kiện phát triển năng lực nhà thầu Việt Nam; gắn đào tạo nguồn nhân lực với nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ ngay tại công trường.
Phát biểu tại chuỗi sự kiện phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số gắn với mục tiêu tăng trưởng ngành xây dựng ngày 16/11/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc yêu cầu Bộ Xây dựng chủ động rà soát các quy định thuộc phạm vi quản lý, xử lý theo thẩm quyền hoặc đề xuất cấp có thẩm quyền giải quyết những vướng mắc về đặt hàng nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao và sử dụng kết quả nghiên cứu. Thực hiện hiệu quả các cơ chế đã được ban hành; khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu theo quy định, đồng thời bảo đảm chất lượng và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đặc biệt, cần đẩy nhanh việc cập nhật hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức và phương pháp xác định chi phí phù hợp với công nghệ mới. Đồng thời, tập trung nghiên cứu và từng bước làm chủ công nghệ phục vụ hạ tầng chiến lược.
Phó Thủ tướng giao Bộ Xây dựng rà soát, lựa chọn chương trình công nghệ trọng điểm gắn với Danh mục công nghệ chiến lược được Thủ tướng Chính phủ ban hành. Ưu tiên công nghệ xây dựng đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị; thi công công trình lớn, công trình ngầm; phát triển vật liệu tiên tiến, ít phát thải và quản lý hạ tầng thông minh. Xác định rõ những khâu cần tiếp nhận, những khâu có thể làm chủ và những sản phẩm DN Việt Nam có khả năng cung ứng. Đối với đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, phải gắn đầu tư với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực vận hành, bảo trì. Mỗi dự án lớn cần tạo cơ hội cho DN, viện, trường trong nước tham gia nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, tích hợp và thử nghiệm theo lộ trình phù hợp.
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu phát triển dữ liệu dùng chung, đổi mới phương thức quản lý và phục vụ người dân, DN; cần lấy những vấn đề thiết thực của người dân và DN làm cơ sở xác định nhiệm vụ đổi mới sáng tạo; phát triển nhân lực chất lượng cao và tăng cường liên kết giữa Nhà nước - nhà trường, viện nghiên cứu - DN; đưa sản phẩm nghiên cứu vào ứng dụng và tăng cường kỷ luật thực hiện.