 |
| Biến động giá nhiên liệu, vật liệu xây dựng thời gian qua có tác động rất lớn đến chi phí đầu tư xây dựng, nhất là nhóm công trình giao thông. Ảnh: Lê Tiên |
Công trình giao thông chịu áp lực lớn nhất
Tính đến hết tháng 3/2026 giá nhiên liệu có sự biến động mạnh, đặc biệt là dầu diesel. So với giá bình quân tháng 2/2026, giá xăng E5 A92 và dầu diesel 0,05S tăng lần lượt 26,2% và 57,4%. Cùng với một số nguyên nhân khác, giá xăng dầu tăng kéo theo sự tăng giá của một số loại vật liệu xây dựng, như xi măng tăng khoảng 7,2%, thép tăng 2,2%, gạch lát khoảng 4,8%; cát, đá, gạch xây tăng khoảng 13,5 - 23,3%; riêng giá nhựa đường tăng khoảng 31,77%.
Bộ Xây dựng nhận định, tình trạng này đã ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí đầu tư xây dựng. Theo ước tính, dự toán xây dựng công trình tăng 1,91 - 8,09% so với tháng 2/2026. Trong đó, tăng nhiều nhất đối với công trình giao thông, tiếp theo là công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn, công trình hạ tầng kỹ thuật, công trình dân dụng và công trình công nghiệp. Với kịch bản giá nhiên liệu tăng 100% so với tháng 2/2026, dự báo dự toán xây dựng công trình giao thông có thể tăng đến 15,82%, công trình công nghiệp có thể tăng 3,73%. Theo số liệu thống kê, hiện có 44 dự án trọng điểm, gồm cả dự án PPP, thuộc diện Ban chỉ đạo các công trình trọng điểm đang theo dõi, chỉ đạo với tổng mức đầu tư khoảng 569 nghìn tỷ đồng, trong đó phần xây dựng khoảng 413 nghìn tỷ đồng, với tổng giá trị còn lại chưa thi công khoảng 267 nghìn tỷ đồng. Với mức tăng theo kịch bản trên, thì riêng các công trình giao thông trọng điểm, chi phí xây dựng ước tăng khoảng 42.300 tỷ đồng.
Khó điều chỉnh hợp đồng
Theo pháp luật xây dựng và pháp luật đấu thầu, đối với hợp đồng trọn gói, hợp đồng theo đơn giá cố định, khi giá nhiên liệu, vật liệu tăng cao, việc điều chỉnh giá hợp đồng sẽ không có cơ sở để thực hiện ngay theo mức biến động giá. Việc điều chỉnh theo trường hợp bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi quy định tại pháp luật về đấu thầu, pháp luật về dân sự cũng không dễ dàng. Bộ Xây dựng cho biết, để có cơ sở áp dụng quy định về bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản thì việc xem xét, đánh giá tác động phải thực hiện đối với từng hợp đồng cụ thể, không thể có mức định lượng chung.
Đối với hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh, pháp luật đã quy định rõ các phương pháp điều chỉnh giá hợp đồng để chủ đầu tư, nhà thầu lựa chọn. Tuy nhiên, thực tế thời gian qua, việc điều chỉnh giá hợp đồng gặp một số khó khăn, việc điều chỉnh giá không bù đắp tương ứng mức độ biến động.
Theo pháp luật xây dựng và pháp luật đấu thầu, đối với hợp đồng trọn gói, hợp đồng theo đơn giá cố định, khi giá nhiên liệu, vật liệu tăng cao, việc điều chỉnh giá hợp đồng sẽ không có cơ sở để thực hiện ngay theo mức biến động giá.
Trong công văn báo cáo Thủ tướng Chính phủ ngày 3/4/2026, Bộ Xây dựng đề nghị các ban quản lý dự án, chủ đầu tư kiểm soát chặt chẽ chi phí đầu tư xây dựng, chủ động đánh giá tác động của việc tăng giá xăng dầu, vật liệu xây dựng để có phương án sử dụng chi phí dự phòng hiệu quả; quyết định lựa chọn hình thức giá hợp đồng và kế hoạch lựa chọn nhà thầu phù hợp; khẩn trương rà soát các hợp đồng xây dựng đang thực hiện, đặc biệt là hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định, để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng; chủ động phối hợp với các nhà thầu xử lý khó khăn…
Trong quá khứ từng có những cú sốc xảy ra do biến động giá vào cuối năm 2007 đầu năm 2008, năm 2011, hay tác động từ biện pháp giãn cách xã hội thời kỳ dịch Covid-19 năm 2021…, dẫn đến khó khăn cho việc thực hiện các gói thầu xây lắp có thời gian thực hiện dài, áp dụng hợp đồng trọn gói. Nhiều nhà thầu đã kiến nghị gia hạn thời gian thực hiện hợp đồng, điều chỉnh loại hợp đồng; miễn, giảm thuế, khoanh nợ…, nhưng quy định bất khả kháng hay hoàn cảnh thay đổi đặc biệt để điều chỉnh hợp đồng đã không thể áp dụng.
Thực tế trước đây đã có một số giải pháp tình thế để hỗ trợ nhà thầu, nhưng qua những đợt biến động giá lớn hiện nay, giải pháp căn cơ, theo ông Lê Quyết Tiến, Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng là các chủ đầu tư phải lựa chọn loại hợp đồng phù hợp với đặc điểm gói thầu, dự án.
Theo một số nhà thầu, Điều 64 Luật Đấu thầu 2023 đã quy định về các loại hợp đồng cùng với tiêu chí áp dụng, nhưng nhiều chủ đầu tư có khuynh hướng lựa chọn hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định vì rủi ro phần lớn thuộc về nhà thầu. Nhà thầu vì công ăn việc làm vẫn chấp nhận. Theo đó, việc chủ đầu tư lựa chọn loại hợp đồng phù hợp là rất quan trọng để giảm rủi ro cho nhà thầu và tăng hiệu quả triển khai gói thầu.
