 |
| Nhiều dự án giao thông, chỉnh trang đô thị đồng loạt triển khai đặt ra áp lực lớn về giải phóng mặt bằng. Ảnh: Song Lê |
Tại Kỳ họp thứ 5 ngày 22/9/2026, HĐND TP.HCM thông qua 38 nghị quyết, trong đó có 24 nghị quyết triển khai Luật Phát triển đô thị, đồng bộ với thời điểm Luật có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Đáng chú ý là Nghị quyết quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục thực hiện dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư độc lập trước khi phê duyệt chủ trương đầu tư trên địa bàn TP.HCM, cụ thể hóa điểm b Khoản 2 Điều 37 Luật Phát triển đô thị.
Cơ chế mới ra đời trong bối cảnh khối lượng giải phóng mặt bằng (GPMB) của TP.HCM ngày càng lớn. Đến hết tháng 6, số vốn bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được giao là 51.769 tỷ đồng, tương ứng khoảng 35% tổng vốn đầu tư công của Thành phố năm 2026.
Mặt bằng - “đường găng” của các dự án lớn
Dự án Vành đai 3 TP.HCM là minh chứng điển hình về quy mô, mức độ phức tạp của GPMB, đồng thời cho thấy hiệu quả khi công tác này được tổ chức thành dự án riêng và ưu tiên nguồn lực.
Dự án có chiều dài tuyến 76,34 km, tổng mức đầu tư giai đoạn 1 khoảng 75.378 tỷ đồng, chia thành 8 dự án thành phần, gồm 4 dự án xây dựng và 4 dự án GPMB. Việc vận dụng Nghị quyết 98/2023/QH15, ưu tiên vốn và tách GPMB thành dự án riêng đã góp phần tạo mặt bằng phục vụ thi công. Đến tháng 10/2024, đoạn qua TP.HCM đã bàn giao 1.689/1.692 trường hợp, đạt 99,8%; Củ Chi và Hóc Môn đạt 100%. Đến tháng 7/2026, toàn bộ mặt bằng Vành đai 3 đã được bàn giao, giá trị xây lắp các dự án thành phần đạt khoảng 70 - 78%.
Trong kế hoạch đầu tư công của Thành phố năm 2026, Dự án thành phần GPMB cao tốc TP.HCM - Thủ Dầu Một - Chơn Thành đoạn qua khu vực Bình Dương có tổng mức đầu tư 8.283,276 tỷ đồng, kế hoạch vốn năm 2026 là 1.870 tỷ đồng. Dự án thành phần GPMB Vành đai 4 đoạn cầu Thủ Biên - sông Sài Gòn có tổng mức đầu tư 7.926,321 tỷ đồng, bố trí 1.514,321 tỷ đồng năm nay.
Dự án thành phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cao tốc TP.HCM - Mộc Bài đoạn qua TP.HCM có tổng mức đầu tư 5.052,920 tỷ đồng. Dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng phục vụ cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 22 có tổng mức đầu tư 6.227 tỷ đồng, được bố trí 6.200 tỷ đồng trong kế hoạch năm 2026.
Báo cáo tháng 7/2026 cho thấy, tiến độ GPMB Vành đai 4 còn chậm, nhất là khu vực Bình Dương cũ. GPMB cao tốc TP.HCM - Mộc Bài mới đạt khoảng 75% phía TP.HCM, trong khi tuyến chính đã khởi công từ ngày 1/7/2026. Cao tốc TP.HCM - Thủ Dầu Một - Chơn Thành mới GPMB khoảng 50%, dự án PPP đã khởi công nhưng khối lượng đạt khoảng 6,5%, chậm so với yêu cầu.
Thực tế này đặt ra bài toán: khi hàng loạt dự án giao thông, chỉnh trang đô thị đồng loạt triển khai, nếu công tác GPMB vẫn tuần tự chạy sau quá trình chuẩn bị dự án chính, thời gian chờ mặt bằng sẽ tiếp tục gây áp lực cho tiến độ đầu tư.
Giải phóng mặt bằng “đi trước”
Điểm b khoản 2 Điều 37 Luật Phát triển đô thị mở thêm một bước: với dự án lớn, quan trọng và đáp ứng điều kiện luật định, TP.HCM được sử dụng ngân sách Thành phố và nguồn vốn hợp pháp khác để thực hiện dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư độc lập trước khi phê duyệt chủ trương đầu tư dự án chính. HĐND Thành phố được giao quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục. Nghị quyết tại Kỳ họp thứ 5 đã cụ thể hóa thẩm quyền này.
Theo tờ trình Nghị quyết do UBND trình HĐND TP.HCM, quy trình thu hồi đất, bồi thường thông thường có thể mất khoảng 160 ngày (hơn 5 tháng); trường hợp phải kiểm đếm bắt buộc có thể kéo dài khoảng 222 ngày (hơn 7 tháng). Trong khi đó, chuẩn bị, thẩm định và phê duyệt dự án chính cũng cần thời gian. Nếu hai chuỗi công việc nối tiếp nhau, thời gian chuẩn bị dự án bị kéo dài.
Cơ chế mới cho phép thay đổi quan hệ này. Thay vì chờ dự án chính hoàn thành một số thủ tục mới triển khai GPMB, quá trình chuẩn bị dự án chính và chuẩn bị mặt bằng có thể chạy song song. Khi dự án chính đủ điều kiện triển khai, công tác mặt bằng đã đi trước một bước. Điểm mới không phải “rút gọn GPMB”, mà là “đưa GPMB lên trước”.
Nghị quyết đồng thời đặt ra điều kiện kiểm soát rủi ro khi sử dụng ngân sách cho GPMB trong lúc dự án chính chưa được phê duyệt chủ trương đầu tư. Dự án phải xác định sơ bộ phạm vi, diện tích thu hồi, số trường hợp bị ảnh hưởng, nhu cầu tái định cư, tổng chi phí; nguồn vốn và khả năng cân đối vốn phải được xem xét trước khi triển khai. Phạm vi GPMB không được vượt nhu cầu sử dụng đất dự kiến của dự án chính. “Đi trước” vì vậy không đồng nghĩa bỏ qua các quy định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quyền của người có đất bị thu hồi.
Ông Nguyễn Văn Quang, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho biết, cơ chế vừa được thông qua tiếp nối cách TP.HCM đã thử nghiệm trong thực tế. Trước đó, Thành phố đã cho phép chuẩn bị sớm một số công việc điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, thống kê và xác định nguồn gốc đất đối với các dự án đủ điều kiện. Luật Phát triển đô thị và nghị quyết mới của Thành phố tiến thêm một bước khi cho phép dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư độc lập triển khai trước chủ trương đầu tư dự án chính.
Tuy nhiên, từ nghị quyết đến “mặt bằng sạch” vẫn còn khoảng cách. Giá đất, nguồn gốc và pháp lý đất, quỹ tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật, nguồn vốn và sự đồng thuận của người bị thu hồi đất vẫn là những yếu tố quyết định tiến độ GPMB. Một rủi ro khác cần kiểm soát là dự án GPMB đã triển khai nhưng dự án chính sau đó thay đổi hoặc không được phê duyệt chủ trương đầu tư.
Theo ông Quang, thước đo của cơ chế mới không chỉ là số dự án GPMB độc lập được phê duyệt. Đưa công tác GPMB lên sớm trong chu trình đầu tư là phép thử đối với cách tổ chức dự án mới để dự án chính không phải chờ đất khi đã sẵn sàng triển khai.
