 |
| Thiết bị y tế là mặt hàng đặc thù về công nghệ, cấu hình, chủ đầu tư hoàn toàn thiếu thông tin về giá gốc và các yếu tố cấu thành giá. Ảnh minh họa: Phúc An |
Những cú bắt tay ngầm
Khi các đại án y tế được đưa ra ánh sáng, kịch bản nâng khống giá TBYT lộ diện với nhiều chiêu trò tinh vi, phức tạp. Từ vụ án tại Bệnh viện Bạch Mai với hệ thống robot phẫu thuật Rosa bị thổi giá từ 7,4 tỷ đồng lên 39 tỷ đồng, đến các sai phạm tại Bệnh viện Tim Hà Nội hay đại án kit test Covid-19 Việt Á…, điểm chung là những cú “bắt tay” ngầm để đẩy giá sản phẩm lên cao gấp nhiều lần giá trị thực.
Mới đây nhất, vụ án tại Công ty CP Đầu tư y tế Việt Mỹ hé lộ một thủ đoạn chuyển giá tinh vi hơn ở cấp độ quốc tế. Thay vì mua bán lòng vòng qua các công ty “sân sau” trong nước, theo kết quả điều tra của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, đối tượng Bùi Chân Phương đã chỉ đạo thành lập, điều hành 3 công ty tại Việt Nam (Công ty CP Đầu tư y tế Việt Mỹ, Công ty TNHH Đầu tư y tế Sao Kim, Công ty CP Dược phẩm Hoàng Mai); đồng thời thành lập 5 công ty tại Singapore và 3 công ty tại Hồng Kông (Trung Quốc) để mua đi, bán lại, nâng giá TBYT trước khi nhập khẩu về Việt Nam bán vào các đơn vị, cơ sở y tế.
Mỗi lần qua tay, sản phẩm lại “gánh” thêm chi phí ảo và lợi nhuận ảo. Khi về đến Việt Nam, hồ sơ được hợp thức hóa bằng hóa đơn, chứng từ mua bán thật giữa các công ty trong hệ sinh thái nhằm qua mặt cơ quan thẩm định giá và chủ đầu tư. Công ty mắt xích cuối trúng thầu đưa sản phẩm vào các bệnh viện hay sở y tế với mức giá cao ngất ngưởng.
Hậu quả của hành vi này là người bệnh - đối tượng yếu thế - phải gánh chịu chi phí khám chữa bệnh và dịch vụ kỹ thuật cao với giá đắt đỏ, ngân sách nhà nước bị thất thoát, Quỹ Bảo hiểm y tế bị “rút ruột”, môi trường kinh doanh bị bóp méo, khiến các doanh nghiệp hoạt động chân chính bị đẩy ra khỏi thị trường vì không chấp nhận tham gia vào “game” chia sẻ hoa hồng bôi trơn.
Quan sát từ thực tế cho thấy một trong những điểm nghẽn xử lý vấn nạn trên là tình trạng thiếu thông tin do xung đột lợi ích giữa yêu cầu quản lý của Nhà nước và thực tế vận hành của thị trường.
Trước “ma trận” thông tin giá và thẩm định, lãnh đạo nhiều bệnh viện lớn như Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Bệnh viện K từng chia sẻ, chủ đầu tư gần như không có căn cứ để biết giá dự thầu có phù hợp hay không. TBYT là mặt hàng đặc thù về công nghệ, cấu hình; chủ đầu tư hoàn toàn thiếu thông tin về giá gốc và các yếu tố cấu thành giá, phụ thuộc vào thư thẩm định giá. Nếu các đơn vị thẩm định giá cung cấp thông tin không chính xác hoặc phát hành theo “đặt hàng” của doanh nghiệp, thì hàng rào kiểm soát cuối cùng này gần như sụp đổ.
Ở chiều ngược lại, việc yêu cầu chủ sở hữu hay hãng sản xuất công khai toàn bộ các yếu tố cấu thành giá lại gặp phải sự phản ứng từ phía doanh nghiệp. Đại diện một tập đoàn TBYT đa quốc gia chia sẻ, giá thành TBYT không chỉ có giá sản xuất, chi phí vận chuyển (CIF), mà còn bao gồm chi phí nghiên cứu và phát triển, quảng bá, kiểm định định kỳ và cả các chi phí rủi ro thị trường… Ở mỗi quốc gia hay khu vực, các doanh nghiệp sẽ có chính sách giá khác nhau và đây là bí mật kinh doanh cốt lõi. Nếu công khai toàn bộ yếu tố cấu thành giá, doanh nghiệp sẽ mất lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.
Thực tế, khi Trung tâm Mua sắm tập trung thuốc quốc gia triển khai mua sắm tập trung đối với nhóm stent đặt động mạch chủ (2 chủng loại) và thủy tinh thể nhân tạo (4 chủng loại), Trung tâm đã “năm lần bảy lượt” gửi văn bản đề nghị cung cấp thông tin tới từng chủ sở hữu số đăng ký, nhưng vẫn gặp khó khăn do doanh nghiệp né tránh. Trong khi đó, giá stent đặt động mạch chủ tại Việt Nam thuộc nhóm cao nhất thế giới, thủy tinh thể nhân tạo cũng chiếm tỷ trọng rất lớn trong chi phí khám chữa bệnh.
Đề xuất mở rộng đấu thầu tập trung, tăng minh bạch
Để ngăn chặn tận gốc khả năng nâng khống giá TBYT mà không làm đứt gãy chuỗi cung ứng hay triệt tiêu động lực của doanh nghiệp, việc triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ, cơ chế đấu thầu, đàm phán giá là yêu cầu cấp thiết.
Nhiều địa phương như Nghệ An, Huế… đề xuất mở rộng danh mục đấu thầu tập trung đối với các thiết bị phổ biến, có số lượng tiêu thụ lớn và giá trị cao. Các đơn vị kỳ vọng đấu thầu tập trung cấp quốc gia sẽ giúp gom cầu, tạo ra quy mô đủ lớn để buộc các nhà sản xuất phải đưa ra mức giá cạnh tranh tranh nhất. Khi mặt bằng giá được hạ xuống trên một khung kỹ thuật chung, hiệu quả sẽ thấy rõ. Ở cấp địa phương, đấu thầu tập trung cũng giúp giảm chi phí mua sắm. Theo một số địa phương, việc phân nhóm đấu thầu cạnh tranh ở phân khúc TBYT chất lượng cao vừa giúp nâng chất lượng thiết bị, vừa giảm gánh nặng cho Quỹ Bảo hiểm y tế và túi tiền người bệnh.
Đối với các TBYT độc quyền, máy móc công nghệ cao, mới, một số ý kiến đề xuất có thể áp dụng cơ chế đàm phán giá cấp quốc gia trực tiếp với chủ sở hữu, nhà sản xuất hay nhà phân phối chính thức để loại bỏ các tầng nấc trung gian.
Để “xóa sổ” chiêu thức lập công ty “ma” mua bán lòng vòng, một số ý kiến đề xuất, cần đẩy nhanh cơ chế chia sẻ và liên thông dữ liệu thời gian thực giữa các cơ quan hải quan, thuế, Bộ Y tế để kiểm soát chặt chẽ giá khai báo hải quan (giá CIF/FOB) ngay khi hàng cập cảng; đối sánh giá nhập khẩu thực tế với giá kê khai, giá dự thầu và giá trúng thầu tại các bệnh viện. Khi phát hiện chênh lệch bất thường giữa giá đầu vào và giá trúng thầu, hệ thống cảnh báo sớm sẽ tự động kích hoạt để thanh kiểm tra.
Bên cạnh đó, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI trong giám sát chuỗi cung ứng theo mã định danh TBYT (UDI - Unique Device Identifier) sẽ giúp minh bạch hóa hành trình của sản phẩm từ nhà máy đến giường bệnh, khiến thủ đoạn “xóa dấu giá gốc” không còn đất sống. Đây cũng là một nội dung đang được Bộ Y tế đặc biệt chú trọng khi xây dựng Đề án quản lý chuỗi cung ứng TBYT giai đoạn 2026 - 2035.
