 |
| Số lượng nhà thầu bị công khai vi phạm tăng qua các năm một mặt phản ánh quy mô hoạt động đấu thầu tăng nhanh trong bối cảnh đầu tư công đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Ảnh minh họa: Khôi Lê |
Diễn biến này không chỉ cho thấy yêu cầu tuân thủ pháp luật trong hoạt động đấu thầu ngày càng được siết chặt, mức độ giám sát và xử lý vi phạm được tăng cường, mà còn đặt ra nhiều vấn đề về năng lực thực chất của nhà thầu và chất lượng cạnh tranh trong môi trường đấu thầu hiện nay.
Gia tăng số lượng chủ thể, hành vi vi phạm
Năm 2022, có 2 nhóm hành vi bị công khai vi phạm trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo quy định tại Thông tư số 08/2022/TT-BKHĐT, đó là nhà thầu bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu và nhà thầu bị chấm dứt hợp đồng do lỗi của nhà thầu, với khoảng 78 trường hợp.
Tương tự, năm 2023, tổng số trường hợp vi phạm bị công khai “danh tính” là khoảng 153 trường hợp, gồm 26 trường hợp bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu, 127 trường hợp bị chấm dứt hợp đồng do lỗi của nhà thầu. Trong đó, UBND TP. Hà Tĩnh (tỉnh Hà Tĩnh) ban hành 2 quyết định cấm thầu đối với Công ty CP Đầu tư Phúc Dũng Nam và Công ty TNHH Công nghệ An Việt Dũng về hành vi cung cấp thông tin không trung thực về doanh thu hàng năm trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, gây sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu. UBND tỉnh Khánh Hòa ban hành 2 quyết định cấm thầu, Bộ Công an áp dụng hình thức cấm thầu đối với 1 trường hợp... Tính đến thời điểm hiện tại, nhiều nhà thầu trong danh sách này vẫn đang trong thời gian xử phạt.
Năm 2024, Nghị định số 24/2024/NĐ-CP ra đời và có hiệu lực thi hành từ ngày 27/2/2024 quy định gia tăng nhóm hành vi vi phạm bắt buộc công khai trên Hệ thống. Cụ thể, trừ trường hợp nhà thầu đồng thời được xếp thứ nhất ở nhiều gói thầu hoặc do bất khả kháng, nhà thầu bị đánh giá về uy tín trong việc tham dự thầu khi thực hiện các hành vi quy định tại khoản 1 Điều 18 Nghị định này. Đối với kết quả thực hiện hợp đồng, bên cạnh việc công khai danh sách nhà thầu bị chấm dứt hợp đồng do lỗi chủ quan, các trường hợp bị chấm dứt hợp đồng do lỗi khác cũng phải công khai. Việc gia tăng hành vi vi phạm kéo theo số lượng chủ thể bị công khai trên Hệ thống tăng mạnh. Trong đó, 84 trường hợp bị cấm thầu, 212 trường hợp bị chấm dứt hợp đồng, 55 trường hợp nhà thầu bị đánh giá về uy tín.
Năm 2025, Hệ thống công khai 76 trường hợp bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu, trong đó, UBND huyện Đông Hải (tỉnh Bạc Liêu) ban hành 3 quyết định cấm thầu thời hạn lên đến 5 năm trên địa bàn Huyện đối với các nhà thầu: Công ty TNHH Tư vấn xây dựng và Dịch vụ Hoài Phương, Công ty TNHH Xây dựng Thuận Phi, Công ty TNHH Xây dựng cây xanh - chiếu sáng Hữu Tình do vi phạm khoản 4 Điều 16 Luật Đấu thầu 2023...
Đối với trường hợp bị chấm dứt hợp đồng, danh sách công bố trong năm 2025 gồm 197 nhà thầu. Ngoài ra, có 140 trường hợp nhà thầu không đảm bảo uy tín khi tham dự thầu, tập trung ở các hành vi như: không tiến hành hoặc từ chối đối chiếu tài liệu; không tiến hành hoặc từ chối thương thảo hợp đồng; nhà thầu được lựa chọn trúng thầu nhưng không tiến hành hoặc từ chối hoàn thiện hợp đồng; nhà thầu không bố trí được nhân sự chủ chốt, thiết bị thi công chủ yếu để thực hiện gói thầu xây lắp, PC, phần xây lắp trong gói thầu EC theo cam kết trong đơn dự thầu đối với đấu thầu trong nước...
Minh bạch, sàng lọc thị trường
Một số chuyên gia đấu thầu nhìn nhận, số lượng nhà thầu bị công khai vi phạm gia tăng qua các năm một mặt phản ánh quy mô hoạt động đấu thầu tăng nhanh trong bối cảnh đầu tư công đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Khi số lượng gói thầu và nhà thầu tăng lên, khả năng phát sinh vi phạm cũng tăng theo. Mặt khác, đó là sự thay đổi rõ rệt trong các quy định pháp luật về đấu thầu, pháp luật liên quan theo hướng tăng công khai minh bạch thông tin, từ đó tăng giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động đấu thầu.
Trong bối cảnh thị trường thầu cạnh tranh khốc liệt, tình trạng nhà thầu cạnh tranh bỏ thầu giá thấp để trúng thầu diễn ra rất phổ biến. Nhiều chủ đầu tư chia sẻ, với việc giảm giá quá sâu để trúng thầu, nhà thầu sẽ đối mặt với nhiều rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng, thậm chí không đảm bảo năng lực huy động nhân sự, thiết bị, hay tuân thủ các yêu cầu về kỹ thuật như đã cam kết trong hồ sơ dự thầu (HSDT). Vì vậy, việc công khai danh sách nhà thầu vi phạm và có hình thức xử lý tương ứng sẽ giúp sàng lọc các nhà thầu yếu kém trên thị trường.
Ở góc độ tổ chuyên gia, Công ty CP Xây dựng và Dịch vụ Đức Tín cho biết, kể từ thời điểm Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia mở các trường dữ liệu để chủ đầu tư công khai thông tin nhà thầu vi phạm, các “sự cố” xảy ra trong quá trình đấu thầu, thực hiện hợp đồng không còn là câu chuyện nội bộ giữa nhà thầu và chủ đầu tư. Với vai trò tổ chuyên gia, việc đầu tiên khi đánh giá HSDT là rà soát xem các nhà thầu tham gia đấu thầu có trong danh sách bị công khai vi phạm hay không. Với các nhà thầu có tên trong danh sách nhà thầu vi phạm, việc đánh giá các tài liệu của HSDT sẽ kỹ lưỡng và thận trọng hơn. Theo ghi nhận của Báo Đấu thầu, đây cũng là tâm lý thận trọng chung của rất nhiều đơn vị tư vấn đấu thầu.
Chuyên gia đấu thầu cho rằng, để tạo môi trường đấu thầu cạnh tranh công bằng, minh bạch, việc đánh giá uy tín nhà thầu trong quá trình dự thầu và thực hiện hợp đồng là một biện pháp cần thiết, vừa răn đe nhà thầu có ý định vi phạm, vừa khuyến khích nhà thầu làm tốt để trụ vững và phát triển trên thương trường.
