 |
| Ảnh minh họa: Internet |
Nhiều chủ đầu tư lâm vào thế khó
Trong lĩnh vực y tế, việc triển khai hồ sơ bệnh án điện tử (EMR), hệ thống quản lý bệnh viện (HIS), kết nối chẩn đoán hình ảnh (PACS) hay thanh toán không dùng tiền mặt đòi hỏi hạ tầng CNTT đồng bộ và có khả năng mở rộng lâu dài. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Minh Đức, chuyên gia phân tích chính sách của Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC), nhiều bệnh viện công lập tại Việt Nam thường ký hợp đồng sử dụng phần mềm quản lý theo mô hình thuê dịch vụ hoặc mua trọn gói. Khi bệnh viện muốn triển khai EMR hoặc PACS, họ mới phát hiện dữ liệu bị lưu trữ dưới cấu trúc đóng (dữ liệu định dạng độc quyền, hệ thống CNTT không hỗ trợ các tiêu chuẩn mở - API, khó tích hợp ứng dụng khác; việc bảo trì thay thế chi tiết, bộ phận phụ thuộc vào nhà thầu cung cấp). Trong nhiều trường hợp, nhà thầu cung cấp yêu cầu chi phí tích hợp (phí kết nối API) rất cao, khiến bệnh viện khó chuyển đổi hệ thống.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra trong lĩnh vực giáo dục. Nhiều trường học muốn chuyển sang ứng dụng của bên thứ ba có tính năng tốt hơn (như AI hỗ trợ học tập), nhưng dữ liệu học sinh bị “khóa” trong hệ thống hiện hành, nhà thầu không bàn giao dữ liệu gốc dưới dạng cấu trúc có thể chuyển đổi được, khiến việc kết nối với các giải pháp đổi mới sáng tạo gần như bất khả thi.
Ở lĩnh vực cung cấp dịch vụ công trực tuyến, nhiều bộ, ngành và địa phương cũng đang gặp khó khi muốn cải tiến quy trình thủ tục hành chính như cắt giảm từ 5 bước xuống 3 bước…, nhưng không thể tự chỉnh sửa phần mềm, mà phải phụ thuộc hoàn toàn và nhà thầu hiện tại. Nhiều nơi buộc phải thuê một đơn vị khác làm lại từ đầu, vì chi phí nâng cấp hệ thống cũ còn đắt hơn cả làm mới.
Lối ra cho chủ đầu tư và nhà thầu
Theo các chuyên gia, nguyên nhân chủ yếu của thực trạng trên là do lỗ hổng trong xây dựng hồ sơ mời thầu (HSMT). TS. Nguyễn Việt Hùng, chuyên gia đấu thầu nhấn mạnh, đề bài trong HSMT quyết định trực tiếp đến hiệu quả và chất lượng cuộc thầu, nếu xem nhẹ khâu này thì chủ đầu tư sẽ đối mặt với nhiều rủi ro trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Nhiều HSMT xây dựng yêu cầu kỹ thuật dựa trên tính năng đặc thù của một sản phẩm cụ thể, trong khi thị trường công nghệ thay đổi liên tục, đa dạng và cạnh tranh. Một số HSMT không có quy định rõ ràng về quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản trí tuệ, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân sự, khả năng kết nối liên thông dữ liệu… Mặt khác, một số chủ đầu tư có tư duy mua đứt bán đoạn, coi hệ thống công nghệ hay thiết bị y tế là tài sản cố định đơn thuần, không lường trước được sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ sau 3 - 5 năm.
Chia sẻ với nhận định trên, một số lãnh đạo bệnh viện thừa nhận còn thiếu sót về năng lực công nghệ, chỉ đến khi thực hiện mới phát hiện ra thiếu những tính năng cần thiết. Số khác nhận diện được nhu cầu liên thông đồng bộ, nhưng không đủ nguồn lực tài chính.
Ông Nguyễn Minh Đức cho biết, pháp luật hiện hành có quy định về việc ưu tiên sản phẩm mã nguồn mở và tuân thủ các tiêu chuẩn kết nối, liên thông…, song vấn đề nằm ở khâu thực thi.
Khi xây dựng HSMT, chủ đầu tư cần ưu tiên mô hình “thuê dịch vụ” thay vì “đầu tư sở hữu” để có thể linh hoạt thay đổi nhà cung cấp, miễn là dữ liệu được bàn giao đầy đủ theo định dạng chuẩn, hỗ trợ kết nối mở (Open API), tiêu chuẩn mở (Open Standards)... Theo đó, cần đưa tiêu chí “có khả năng liên thông” thành điểm cộng lớn hoặc điều kiện tiên quyết trong HSMT. Đồng thời, hợp đồng cần được quản lý chặt chẽ, trong đó phải có các điều khoản như Nhà nước sở hữu dữ liệu và cấu trúc dữ liệu; điều khoản yêu cầu nhà thầu cam kết lộ trình bàn giao, hỗ trợ chuyển đổi dữ liệu khi chấm dứt hợp đồng. Ngoài ra, thay vì đấu thầu một dự án trọn gói từ hạ tầng đến phần mềm, chủ đầu tư hãy chia nhỏ thành các module để có thể thay thế từng phần khi cần thiết.
Về phía nhà thầu, ông Nguyễn Minh Đức khuyến nghị, cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, hệ sinh thái mở và cam kết đồng hành dài hạn sẽ là con đường bền vững hơn so với việc “khóa” dữ liệu để giữ lợi thế ngắn hạn.
