 |
| Giải phóng mặt bằng là điểm nghẽn lớn và dai dẳng nhất, đặc biệt với các dự án giao thông, dự án đô thị quy mô lớn và dự án có quỹ đất tái định cư phức tạp. Ảnh: Song Lê |
Theo báo cáo của Bộ Tài chính, giải ngân vốn đầu tư công lũy kế đến ngày 31/12/2025 đạt 755.141,6 tỷ đồng, tương đương 83,7% kế hoạch Thủ tướng giao, cao hơn 3,4% về tỷ lệ và 206.600 tỷ đồng về số tuyệt đối so với cùng kỳ năm 2024. Kết quả vẫn chưa đạt mức kỳ vọng, nhất là khi mục tiêu xuyên suốt trong điều hành năm 2025 là “đẩy nhanh ngay từ đầu năm, không dồn cuối năm”. Điều đáng chú ý là bức tranh giải ngân tiếp tục phân hóa khi một số địa phương đạt tỷ lệ giải ngân trên 100% kế hoạch, còn một số bộ, cơ quan trung ương và địa phương đạt rất thấp.
Thực tiễn triển khai cho thấy tình trạng chậm giải ngân vốn đầu tư công không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là tổng hợp nhiều điểm nghẽn trong chuỗi thực hiện dự án.
Theo Bộ Tài chính, giải phóng mặt bằng (GPMB) là điểm nghẽn lớn và dai dẳng nhất, đặc biệt với các dự án giao thông, dự án đô thị quy mô lớn và dự án có quỹ đất tái định cư phức tạp. Đơn cử tại các địa phương phía Nam như TP.HCM, Đồng Nai…, GPMB chậm làm “tắc” dòng chảy vốn đầu tư công ở rất nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn kéo theo tỷ lệ giải ngân chung bị ảnh hưởng. Quan sát từ thực thế cho thấy, nút thắt thường nằm ở xác định giá đất, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thủ tục thu hồi đất...
Một nhà thầu thi công cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường Vành đai 3 TP.HCM tại Đồng Nai từng chia sẻ, mặt bằng bàn giao “xôi đỗ” khiến nhà thầu phải thi công cầm chừng, không tối ưu thiết bị và nhân lực, chi phí quản lý tăng, tiến độ kéo dài, rủi ro an toàn công trường tăng. Khi áp lực giải ngân dồn vào cuối năm, bài toán càng khó vì thời tiết, điều kiện thi công và chuỗi cung ứng vật liệu đều bất lợi.
Lực cản tiếp theo là công tác chuẩn bị đầu tư, thủ tục đầu tư xây dựng. Có tới 7 bộ, cơ quan trung ương và 9 địa phương phản ánh vướng mắc do thời gian lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế, dự toán, kế hoạch lựa chọn nhà thầu còn kéo dài. Nhiều dự án phải điều chỉnh hồ sơ nhiều lần, một số dự án đặc thù cần thời gian chuẩn bị đầu tư dài, không kịp hoàn tất thủ tục giải ngân trong năm kế hoạch, dẫn đến vốn đã bố trí nhưng chưa thể giải ngân.
Bên cạnh đó, một lực cản mang tính “nội tại” là năng lực tổ chức thực hiện. Chuẩn bị đầu tư chưa kỹ dẫn đến hồ sơ thiếu, phải bổ sung nhiều lần; việc lập tiến độ, quản lý hợp đồng, kiểm soát khối lượng, phối hợp tư vấn, nhà thầu, chủ đầu tư chưa nhịp nhàng. Ở nhiều dự án, hồ sơ nghiệm thu - thanh toán nộp chậm, việc giải trình, làm rõ kéo dài, cuối cùng vốn dồn về cuối năm.
Các khó khăn, vướng mắc còn có vật liệu khan hiếm, biến động giá; thời tiết bất thường, phức tạp, mưa bão nhiều; quy trình thủ tục thực hiện và giải ngân vốn ODA mất nhiều thời gian…
Năm 2026, Thủ tướng giao kế hoạch đầu tư công gần 995,4 nghìn tỷ đồng, tăng 10,4% so với năm 2025. Tại Hội nghị toàn quốc thúc đẩy đầu tư công mới đây, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu đẩy nhanh phân bổ, đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công ngay từ đầu năm, tập trung lãnh đạo, chỉ đạo để giải ngân đạt 100%, góp phần tăng trưởng 2 con số năm 2026.
Thách thức năm 2026 không nhỏ khi quy mô kế hoạch vốn tiếp tục ở mức cao, mục tiêu tăng trưởng lớn hơn, đòi hỏi đầu tư công không chỉ “giải ngân nhanh” mà còn phải “hiệu quả”. Theo nhiều ý kiến, từ thực tiễn năm 2025, công tác chuẩn bị dự án phải đi trước một bước. Các dự án muốn giải ngân tốt cần sớm hoàn tất thủ tục đầu tư, thiết kế, dự toán, lựa chọn nhà thầu; đồng thời xây dựng kế hoạch GPMB ngay từ đầu, bố trí quỹ đất tái định cư và cơ chế phối hợp với chính quyền cơ sở.
Đặc biệt, cần hoàn thiện cơ chế định giá đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư theo hướng minh bạch, hài hòa lợi ích. GPMB phải “chạy trước” một nhịp. Bên cạnh đó, trao quyền nhiều hơn cho địa phương, chủ đầu tư là cần thiết, nhưng phải nâng cap năng lực ban QLDA, chuẩn hóa quy trình thanh toán, nghiệm thu, tăng ứng dụng số hóa trong quản trị dự án và thiết lập cơ chế giám sát độc lập để phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, cần chuyển mạnh từ mục tiêu “tỷ lệ giải ngân” sang quản trị hiệu quả đầu tư. Giải ngân vào đúng dự án, đúng thời điểm, tạo ra công trình chất lượng và tác động lan tỏa cho phát triển.
