 |
| Đầu tư cho điện mặt trời ở thời điểm hiện tại có nhiều thuận lợi. Ảnh: Minh Hạnh |
Tạm khép lại những năm tháng huy hoàng
Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam Nguyễn Xuân Quy hồi tưởng, bước ngoặt của ngành điện mặt trời Việt Nam xuất hiện cùng với Quyết định số 11/2017/QĐ-TTg có hiệu lực từ ngày 1/6/2017 về thiết lập cơ chế giá điện hỗ trợ (Feed-in Tariff - FIT) cho điện mặt trời với mức 9,35 UScent/kWh, tương đương khoảng 2.086 đồng/kWh. Điểm quan trọng của cơ chế giá FIT giai đoạn đầu nằm ở tính ổn định và khả năng dự báo, nhà đầu tư được bảo đảm đầu ra thông qua hợp đồng mua bán điện kéo dài 20 năm, với toàn bộ sản lượng điện phát lên lưới được Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thu mua theo mức giá cố định. Đồng thời, cơ chế áp dụng một mức giá thống nhất cho các dự án điện mặt trời nối lưới, giúp đơn giản hóa việc tính toán hiệu quả đầu tư và rút ngắn thời gian ra quyết định của doanh nghiệp.
Theo Quyết định số 11, để được hưởng mức giá ưu đãi này, các dự án phải đưa vào vận hành thương mại trước ngày 30/6/2019. Chính sách đã tạo ra tín hiệu thị trường đủ mạnh, mở đường cho làn sóng đầu tư điện mặt trời đầu tiên tại Việt Nam sau nhiều năm gần như chưa phát triển. Vốn tư nhân được “nắn dòng chảy” về các địa phương (chưa sáp nhập) như: Ninh Thuận, Bình Thuận, Tây Ninh, Long An, Gia Lai, Đắk Lắk, Phú Yên.
Khi Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg có hiệu lực từ ngày 22/5/2020 mở tiếp giá FIT cho các dự án đưa vào vận hành đến hết ngày 31/12/2020, làn sóng thứ hai bùng lên dữ dội hơn. Đến cuối năm 2020, tổng công suất điện mặt trời đạt khoảng 16.500 MW, trong đó điện mặt trời mái nhà vượt 100.000 hệ thống với gần 9.300 MWp. Riêng 3 ngày cuối cùng từ 29 đến 31/12/2020, hơn 3.000 MW được lắp thêm để kịp hưởng giá FIT. Từ một quốc gia công suất điện mặt trời gần như bằng 0, trong vòng chưa đầy 4 năm vọt lên dẫn đầu Đông Nam Á và lọt nhóm 20 hệ thống điện lớn nhất thế giới.
Sau giai đoạn tăng trưởng bùng nổ, thị trường điện mặt trời bất ngờ chững lại. Khi cơ chế FIT hết hiệu lực sau ngày 31/12/2020 mà chưa có chính sách giá thay thế, loạt dự án lỡ COD (ngày vận hành thương mại) và “trượt” giá FIT được chuyển tiếp chờ cơ chế.
Mở ra giai đoạn mới
Khảo sát sơ bộ cho thấy, từ năm 2021 đến giữa năm 2025, hoạt động đầu tư điện mặt trời gần như đình trệ do thiếu cơ sở xác định giá bán điện. Chỉ đến khi Nghị định số 80/2024/NĐ-CP được ban hành ngày 3/7/2024 và tiếp tục hoàn thiện, củng cố thông qua Nghị định số 57/2025/NĐ-CP ngày 3/3/2025 mới phát đi tín hiệu tích cực cho các dự án năng lượng tái tạo, kỳ vọng mở đường cho giai đoạn phát triển mới bền vững.
Nghị định số 80/2024/NĐ-CP hay còn gọi là Nghị định DPPA được các chuyên gia năng lượng sạch nhận định là “cuộc cách mạng nhỏ” trong ngành điện nói riêng và ngành năng lượng nói chung. DPPA là cơ chế mới tại Việt Nam, đánh dấu một bước tiến đột phá trong việc phát triển thị trường điện cạnh tranh, cho phép khách hàng sử dụng điện lớn ký hợp đồng mua bán điện trực tiếp với đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo (như điện gió, điện mặt trời), thay vì mua toàn bộ qua EVN theo cách truyền thống.
Bắt mạch cơ chế này, nhiều dự án đã được khánh thành và đưa vào khai thác như Điện mặt trời Phước Thái 2 công suất 87 MW, tổng mức đầu tư 1.495 tỷ đồng; Điện mặt trời Phước Thái 3 công suất 43,5 MW do EVN làm chủ đầu tư. Một số dự án được khởi công xây dựng, gần đây nhất là Dự án Điện mặt trời trên mặt hồ Thủy điện Trung Thu (công suất 72 MW) do Công ty CP Điện mặt trời Điện Biên (đơn vị thành viên Tập đoàn PC1) làm chủ đầu tư. Dự án dự kiến cung cấp khoảng 106 triệu kWh điện sạch mỗi năm, theo kế hoạch bắt đầu phát điện thương mại từ tháng 12/2026 và hoàn thành trong quý I/2027.
Tháng 8/2026, Dự án Nhà máy Điện mặt trời Dầu Tiếng 5 được khởi công xây dựng, tổng công suất đặt 450 MW, do Công ty CP Năng lượng DT5.1 làm chủ đầu tư. Dự án có tổng mức đầu tư 7.774 tỷ đồng, thuộc nhóm công trình công nghiệp và năng lượng cấp I, nhóm A. Trước đó hơn 3 tháng, vào giữa tháng 5/2026, Dự án Điện mặt trời nổi lòng hồ Thủy điện Sơn La được khởi công xây dựng, công suất lắp đặt 800 MW, tổng mức đầu tư khoảng 17.000 tỷ đồng phân kỳ đầu tư 4 giai đoạn.
Năm 2026, thị trường điện mặt trời ghi nhận sự sôi động trở lại của các quyết định chủ trương đầu tư khi đầu tháng 7/2026, Dự án Nhà máy Điện mặt trời nổi trên hồ Thủy điện Đồng Nai 2 công suất thiết kế 240 MW (300 MWp), sản lượng điện bình quân khoảng 460 triệu kWh/năm, được UBND tỉnh Lâm Đồng chấp thuận chủ trương đầu tư, tổng mức đầu tư gần 5.000 tỷ đồng.
Cuối tháng 6/2026, UBND tỉnh Gia Lai chấp thuận chủ trương đầu tư Dự án Nhà máy Điện mặt trời nổi Ea Dreh (tại xã la Dreh, tỉnh Gia Lai) công suất 40 MW, vốn đầu tư dự kiến 1.007 tỷ đồng. Giữa tháng 6/2026, UBND tỉnh Hà Tĩnh chấp thuận chủ trương đầu tư, đồng thời chấp thuận nhà đầu tư (Công ty CP Công nghệ xanh HLT) thực hiện Dự án Nhà máy Điện mặt trời Hồng Lộc, công suất thiết kế 49 MW, sản lượng điện bình quân 68,62 triệu kWh/năm, tổng vốn đầu tư dự kiến 763,312 tỷ đồng…
TS. Nguyễn Huy Hoạch - chuyên gia năng lượng nhận định, sẽ có sự trở lại mạnh mẽ của điện mặt trời, trở thành trung tâm của chuyển dịch năng lượng. Công cụ pháp lý để điện mặt trời “xoay chiều” là Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 về tổng công suất điện mặt trời đến năm 2030 được quy hoạch đạt từ 46.459 - 73.416 MW. Ở thời điểm hiện tại, đầu tư cho điện mặt trời có nhiều thuận lợi hơn khi chi phí công nghệ tiếp tục giảm, hiệu suất cao, thời gian triển khai dự án ngắn hơn đáng kể so với nhiều loại hình nguồn điện khác. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng điện xanh từ các doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là khu vực FDI đang gia tăng nhanh chóng dưới tác động của các cam kết ESG (môi trường, xã hội, quản trị), RE100 (sáng kiến toàn cầu quy tụ các doanh nghiệp có ảnh hưởng nhất thế giới cam kết sử dụng 100% điện năng tái tạo) và các cơ chế điều chỉnh carbon tại các thị trường xuất khẩu lớn. DPPA được kỳ vọng hình thành một thị trường điện xanh vận hành theo tín hiệu cung - cầu, giúp huy động nguồn lực xã hội cho phát triển năng lượng tái tạo.
“Điện mặt trời không còn thiếu cơ chế phát triển, cái thiếu là khả năng hấp thụ của hệ thống điện. Quy hoạch đã được ban hành. Các cơ chế pháp lý cơ bản đang từng bước được hoàn thiện. Nhu cầu thị trường ngày càng rõ nét. Nguồn vốn đầu tư trong và ngoài nước vẫn dành sự quan tâm lớn đối với lĩnh vực năng lượng tái tạo. Ở giai đoạn này, bài toán không chỉ là phát triển thêm bao nhiêu MW công suất, mà còn là xây dựng một hệ thống điện đủ linh hoạt để hấp thụ, lưu trữ (thông qua hệ thống lưu trữ năng lượng BESS), điều phối và khai thác hiệu quả các nguồn năng lượng của tương lai”, TS. Nguyễn Huy Hoạch phân tích thêm.
Theo ông Hoạch, nguồn điện là một mắt xích trong toàn bộ chuỗi giá trị của hệ thống điện, nếu thiếu lưới điện, thiếu nguồn điện linh hoạt và thiếu năng lực lưu trữ năng lượng, thì việc gia tăng công suất điện mặt trời không đồng nghĩa với việc gia tăng lượng điện hữu ích cho nền kinh tế. Nếu giai đoạn 2020 - 2021 là thời kỳ Việt Nam chạy đua để lắp đặt các tấm pin mặt trời, thì giai đoạn 2026 - 2030 sẽ là cuộc đua xây dựng năng lực hấp thụ của hệ thống điện.
