 |
| Những cuộc thầu công khai, minh bạch sẽ góp phần đẩy nhanh hành trình biến dòng vốn đầu tư công thành những công trình, dự án phục vụ nhân dân. Ảnh: Bích Thảo |
Nhà thầu vẫn chịu nhiều ấm ức
Chia sẻ với phóng viên, nhiều nhà thầu cho biết, mỗi khi phát hiện tình trạng cài cắm tiêu chí bất cập trong hồ sơ mời thầu, bị chủ đầu tư đối xử bất bình đẳng hay vội vàng xử lý oan sai…, họ thường nghĩ đến Đường dây nóng của Báo Đấu thầu.
Sau nhiều lần kiến nghị nhưng không được lắng nghe khi tham gia Gói thầu Hệ thống siêu âm nội soi chẩn đoán dạ dày, đại tràng, tá tràng tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Cai Lậy, tháng 6/2026, Công ty TNHH TBYT Anh Khoa đã phản ánh, đề nghị phóng viên tìm hiểu, xác thực thông tin về thực trạng xây dựng các tiêu chí mời thầu theo kiểu “đo ni đóng giày” cho nhà thầu thân hữu, đưa ra các tiêu chí “đánh chặn, loại trừ” đối với các nhà thầu lạ.
Cuối tháng 5/2026, Liên danh thi công Gói thầu TC03 (14) - Quốc lộ 4B (thành viên đứng đầu là Công ty CP Tập đoàn Xây dựng Đông Dương đồng) phản ánh về việc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực II tỉnh Quảng Ninh có văn bản yêu cầu nhà thầu đến đối chiếu tài liệu tại trụ sở ở phường Hạ Long, phải huy động tất cả nhân sự chủ chốt đã kê khai trong hồ sơ mời thầu đến đối chiếu. Nhà thầu cho biết đã chấp hành đầy đủ yêu cầu của Chủ đầu tư dù biết điều này nằm ngoài quy định của hồ sơ mời thầu (HSMT) và pháp luật về đấu thầu. Thực tế, việc này gây khó khăn cho nhà thầu vì phải cùng lúc huy động nhiều nhân sự chủ chốt tham gia các gói thầu đang thi công đến làm việc, trong khi bản chất của việc đối chiếu tài liệu chỉ là đưa tài liệu gốc đến để đối chiếu với thông tin kê khai trong hồ sơ dự thầu (HSDT).
Không ít trường hợp chủ đầu tư vội vàng ra quyết định xử phạt nhà thầu khi chưa xem xét thấu đáo về nguyên nhân dẫn đến sai lệch. Khi phản ánh của nhà thầu được lắng nghe và minh định bằng những khuyến nghị pháp lý chuẩn xác, nhiều chủ đầu tư đã thu hồi quyết định xử phạt, giải oan cho nhà thầu. Tuy nhiên, trong khoảng thời gian bị “bêu tên”, uy tín của nhà thầu đã bị ảnh hưởng. Khi tham gia các gói thầu tiếp theo, có nhà thầu đã bị chủ đầu tư khác dựa vào văn bản xử lý vi phạm trước đó để loại ra khỏi cuộc chơi, dẫn đến vòng xoáy kiến nghị mới…
Tạo lập “sân chơi” bình đẳng
Hiện nay, pháp luật chưa có chế tài đủ mạnh và bao quát hết các hành vi của chủ đầu tư khi vi phạm quyền và lợi ích chính đáng của nhà thầu. Đây là một trong những khoảng trống pháp lý cần lấp đầy để bảo đảm sự bình đẳng trong quan hệ giữa nhà thầu và chủ đầu tư.
TS. Nguyễn Việt Hùng, chuyên gia về đấu thầu cho biết, nhà thầu và chủ đầu tư là những chủ thể bình đẳng trong hợp đồng, trong quy định của pháp luật. Thế nhưng, trên thực tế, việc xử lý vi phạm của nhà thầu khá thường xuyên trong khi rất hiếm việc xử lý chủ đầu tư vi phạm. Việc thiếu chế tài đủ mạnh để xử lý sai phạm làm lệch cán cân công bằng và lợi ích giữa nhà thầu và chủ đầu tư. Trong nhiều trường hợp, chỉ đến khi báo chí vào cuộc phản ánh, xác minh thì chủ đầu tư mới có động thái tháo gỡ khó khăn cho nhà thầu.
Theo ông Trương Thanh Tùng, Phó Giám đốc Sở Tài chính tỉnh Gia Lai, Luật Đấu thầu và Nghị định 214/2025/NĐ-CP chưa quy định cụ thể trách nhiệm của chủ đầu tư trong trường hợp không giải quyết kiến nghị của nhà thầu theo đúng thời hạn hoặc giải quyết mang tính hình thức, không thỏa đáng, dẫn đến quyền và lợi ích hợp pháp của nhà thầu bị ảnh hưởng. Đối với các dự án do cấp xã, phường quyết định đầu tư, năng lực tổ chức thực hiện và kinh nghiệm pháp lý của chủ đầu tư còn hạn chế, trong khi thiếu các quy định ràng buộc trách nhiệm cụ thể dễ dẫn đến tình trạng chậm trễ, né tránh hoặc giải quyết không đầy đủ nội dung kiến nghị của nhà thầu.
Ở một phương diện khác, không ít chủ đầu tư cũng “phàn nàn” về tình trạng nhà thầu kiến nghị không đúng, nhưng lặp lại nhiều lần, tới nhiều cơ quan chức năng khác nhau khiến chủ đầu tư phải giải trình nhiều cấp, mất thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ lựa chọn nhà thầu và triển khai gói thầu/dự án. Trong nhiều trường hợp, chủ đầu tư phải dừng việc ký kết hoặc triển khai thực hiện hợp đồng nhiều tháng để chờ kết luận của cơ quan chức năng về nội dung kiến nghị của nhà thầu.
Lãnh đạo UBND TP.HCM cho biết, năm 2025, Thành phố đã tiếp nhận và giải quyết 162 kiến nghị của nhà thầu nhưng chỉ có 40 kiến nghị đúng. Riêng Sở Tài chính TP.HCM (với vai trò là Hội đồng giải quyết kiến nghị cấp tỉnh) đã tiếp nhận và giải quyết 9 kiến nghị về kết quả lựa chọn nhà thầu, trong đó có 2 kiến nghị đúng. Còn tại Sở Tài chính tỉnh Hưng Yên, trong số 10 kiến nghị đấu thầu đã tiếp nhận và giải quyết trong năm 2025 thì chỉ có 1 kiến nghị đúng.
Theo chuyên gia đấu thầu, việc nhà thầu kiến nghị không đúng, không chính xác chủ yếu là do hạn chế về năng lực và hiểu biết pháp luật, chưa nắm rõ các quy định pháp luật đấu thầu và bị chi phối bởi mong muốn chủ quan của doanh nghiệp. Trên thực tế cũng có tình trạng nhà thầu thay vì tập trung làm tốt khâu chuẩn bị HSDT và nâng cao năng lực cạnh tranh thì lại quay sang "soi mói" và lợi dụng cơ chế kiến nghị như một chiến thuật để gây áp lực lên chủ đầu tư. Cũng có trường hợp nhà thầu bị tâm lý "thua bực tức" nên cố tình kéo dài thời gian, gây khó khăn cho chủ đầu tư chốt kết quả lựa chọn nhà thầu. Trong những trường hợp này, báo chí chuyên ngành có vai trò không khác “trọng tài”, giúp nhà thầu hiểu được các nội dung kiến nghị của mình có chính xác không nhằm giảm thiểu hoặc gỡ bỏ những khúc mắc, hiểu lầm đáng tiếc giữa nhà thầu và chủ đầu tư.
Hành trình dòng vốn đầu tư công biến thành những công trình, dự án phục vụ nhân dân không thể thiếu vai trò của những nhà thầu chân chính và sự công tâm của các chủ đầu tư. Do đó, những khúc mắc giữa chủ đầu tư và nhà thầu luôn cần được hóa giải để mỗi cuộc thầu được công khai, minh bạch và thực sự đem lại hiệu quả cho xã hội. Thực tế cũng đã cho thấy, sau khi được lắng nghe và giải thích từ góc nhìn khách quan, hiểu luật, nhiều nhà thầu đã dừng kiến nghị khi biết kiến nghị của mình chưa đủ cơ sở. Nhiều bài viết trên ấn phẩm Đấu thầu đã góp phần tháo gỡ hiệu quả những khúc mắc trong nhiều cuộc thầu, khẳng định vai trò đồng hành với nhà thầu, chủ đầu tư trong thực tiễn công tác đấu thầu nhạy cảm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
