“Cú hích” chiến lược cho công nghiệp đường sắt

Ảnh minh họa: AI

Quan sát của phóng viên Báo Đấu thầu cho thấy, nhiều năm qua, có hàng trăm gói thầu được Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) tổ chức đấu thầu rộng rãi qua mạng. Tuy nhiên, các gói thầu thường chỉ có 1 nhà thầu tham dự và trúng thầu. Mới đây, VNR công bố kết quả lựa chọn nhà thầu thực hiện Gói thầu số 01 Thi công xây dựng thuộc Dự án Sửa chữa đường sắt Đà Lạt - Trại Mát, tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát, nhà thầu duy nhất tham dự và trúng thầu là Liên danh Công ty CP Đường sắt Thuận Hải - Công ty CP Đường sắt Sài Gòn (giá trúng thầu 44,58 tỷ đồng, giá gói thầu 44,78 tỷ đồng). Tương tự, Công ty HH Đầu máy Tư Dương Trung Xa trúng Gói thầu số 2 Mua sắm đầu máy thuộc Dự án Đầu tư đầu máy giai đoạn đến năm 2030 với giá 509,445 tỷ đồng (giá gói thầu 535,464 tỷ đồng)…

Chia sẻ với phóng viên, ông Nguyễn Quốc Vượng, Phó Tổng giám đốc VNR cho biết, cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng trực tiếp thay vì đấu thầu theo quy trình chung là điểm mới quan trọng của Nghị định số 4/2026/NĐ-CP. Với những dịch vụ, hàng hóa đặc thù của đường sắt, việc lựa chọn nhà cung cấp cần căn cứ vào năng lực thực tế, kinh nghiệm vận hành, khả năng bảo trì lâu dài hơn là chỉ dựa vào giá. Bên cạnh đó, Nghị định số 4/2026/NĐ-CP cho phép ưu tiên các doanh nghiệp có quyền sở hữu trí tuệ hoặc đã thực hiện thành công các dự án tương tự; đây là cách tiếp cận khoa học và phù hợp với thông lệ quốc tế. Hơn nữa, việc quy định việc thành lập Hội đồng thẩm định với sự tham gia của các bộ chuyên môn như: Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ giúp đánh giá toàn diện năng lực của nhà cung cấp, bảo đảm tính chuyên nghiệp và minh bạch trong quá trình lựa chọn nhà thầu, nhà cung cấp.

Theo đại diện VNR, Nghị định số 4/2026/NĐ-CP cũng đã mở ra cơ hội lớn cho VNR trong vai trò vừa là đơn vị được giao nhiệm vụ, vừa là nhà cung cấp dịch vụ sửa chữa, hoán cải phương tiện. Với nhiều năm kinh nghiệm, đội ngũ kỹ thuật giàu kinh nghiệm, hệ thống xưởng sửa chữa đầu máy toa xe trải dài cả nước, VNR hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí về cơ sở vật chất, năng lực nhân sự và kinh nghiệm mà Nghị định đặt ra.

Tuy vậy, ngành công nghiệp đường sắt nói chung và các gói thầu đặc thù nói riêng đòi hỏi trình độ kỹ thuật chuyên sâu và quy mô lớn, do vậy VNR ý thức rõ ràng việc cần phải chủ động nâng cao năng lực, đào tạo bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đầu tư vào công nghệ hiện đại, cải tiến quy trình sản xuất và xây dựng năng lực nghiên cứu phát triển. VNR đang tích cực tìm kiếm đối tác công nghệ để tiếp nhận chuyển giao, từng bước làm chủ công nghệ sản xuất, sửa chữa các thiết bị hiện đại. Với VNR, Nghị định số 4/2026/NĐ-CP thực sự là một bước đột phá quan trọng, đánh dấu sự công nhận của Nhà nước đối với tính đặc thù của ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam.

Sau nhiều năm hoạt động theo cơ chế chung chưa thực sự hiệu quả, nay ngành đường sắt đã có một hành lang pháp lý riêng, phù hợp với đặc điểm công nghệ và yêu cầu an toàn đặc biệt của ngành, nhất là trong bối cảnh nhiều dự án lớn ngành đường sắt sắp triển khai. Dịch vụ và hàng hóa công nghiệp đường sắt; bao gồm sửa chữa, hoán cải phương tiện và cung cấp các thiết bị, hệ thống chuyên dụng như tín hiệu, cấp điện, ray, ghi… là những sản phẩm có công nghệ phức tạp, yêu cầu khả năng tích hợp hệ thống và kinh nghiệm vận hành thực tế mà không phải doanh nghiệp nào cũng có đủ. Do đó, cần có những cơ chế, chính sách chú trọng đến công nghệ và kinh nghiệm thực tế của doanh nghiệp, nhà cung cấp. Điều này giúp bảo đảm lựa chọn được những doanh nghiệp thực sự có đủ năng lực, tránh tình trạng chạy dự án; rồi phải thuê lại, dẫn đến chất lượng không bảo đảm và lãng phí nguồn lực.

Nghị định số 4/2026/NĐ-CP đóng vai trò vừa là “cú hích” cơ chế, vừa là chìa khóa để xây dựng ngành công nghiệp đường sắt tự chủ, giảm phụ thuộc vào nước ngoài, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị triển khai hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn. Đồng thời, Nghị định cũng tạo động lực cho các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư dài hạn vào lĩnh vực này, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn hướng tới xuất khẩu sản phẩm, dịch vụ đường sắt ra khu vực.