 |
| Để bảo đảm chất lượng tư vấn thiết kế, yếu tố then chốt là phải nâng cao chất lượng công tác khảo sát |
Xem nhẹ thiết kế, “lệch” cả dự án
Thời gian qua, công tác thanh tra, kiểm tra đã phát hiện nhiều bất cập trong việc lập và quản lý chi phí đầu tư tại không ít dự án, ngay từ khâu khảo sát, lập thiết kế cơ sở, thiết kế bản vẽ thi công và dự toán. Những sai sót này không chỉ làm giảm hiệu quả đầu tư mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy như chậm tiến độ, đội vốn, phải điều chỉnh dự án.
Thực tế, không ít dự án đầu tư công dở dang, “lỗi hẹn về đích” do phải khắc phục các sai sót trong khâu thiết kế. Trong tình huống này, cả chủ đầu tư và nhà thầu thi công đều rơi vào thế bế tắc.
Tháng 3/2026, Thanh tra tỉnh Lạng Sơn công khai Kết luận thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về xây dựng tại Dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường tránh ĐT.226 (đoạn qua thị trấn Bình Gia, Văn Mịch - nay là xã Bình Gia) và Khu tái định cư, dân cư thị trấn Bình Gia, phát hiện giá trị sai phạm hơn 9 tỷ đồng.
Nhiều đơn vị tư vấn thiết kế và địa phương chỉ ra, dù là khâu tập trung hàm lượng chất xám lớn, đòi hỏi đội ngũ lao động trình độ cao, nhưng chi phí cho giai đoạn khảo sát và thiết kế rất nhỏ so với tổng mức đầu tư, đơn giá, định mức chưa tương xứng. Bất cập này dẫn tới khó thu hút nhân sự giỏi, toàn tâm với công việc.
Liên quan đến công tác thiết kế, Thanh tra tỉnh Lạng Sơn chỉ ra, hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công hạng mục tuyến đường tránh ĐT.226 đoạn qua thị trấn Bình Gia và hạng mục khu tái định cư và dân cư thể hiện các lớp địa chất tại các mặt cắt không đúng với kết quả khảo sát địa chất, dẫn đến xác định khối lượng đào, đắp đất không chính xác, làm tăng giá trị dự toán xây dựng công trình gần 8,063 tỷ đồng. Xác định không chính xác khối lượng đất đào nền đường (từ thiết kế bản vẽ thi công), làm tăng giá trị dự toán trên 357,1 triệu đồng...
Theo Thanh tra Tỉnh, trách nhiệm đối với những hạn chế, thiếu sót nêu trên thuộc về tư vấn lập thiết kế bản vẽ thi công và dự toán xây dựng công trình (Liên danh Công ty CP Tư vấn xây dựng và Quy hoạch đô thị - Công ty CP Tư vấn đầu tư phát triển Cửa Đông); tư vấn thẩm tra thiết kế bản vẽ thi công (Công ty CP Tư vấn xây dựng giao thông Lạng Sơn); Chủ đầu tư (Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng tỉnh Lạng Sơn); Sở Giao thông vận tải (nay là Sở Xây dựng) trong việc lập, thẩm tra, thẩm định thiết kế bản vẽ thi công và dự toán xây dựng công trình.
Đầu tháng 4/2026, Thanh tra tỉnh Phú Thọ ban hành Kết luận thanh tra về việc thực hiện các dự án đầu tư công có khó khăn, vướng mắc do Sở Xây dựng Tỉnh làm chủ đầu tư, qua đó phát hiện hàng loạt hạn chế, từ khảo sát “lệch” thực tế đến nghiệm thu “vênh” khối lượng. Đơn cử, tại Dự án Cầu Chum - Km35+045 thuộc Đường tỉnh 436, qua thanh tra phát hiện công tác khảo sát, thiết kế mặt cắt ngang tuyến tại một số vị trí từ cọc 7 đến cọc 8 của tuyến tránh hoàn toàn không phù hợp với hiện trạng thực tế (thực tế không cần phải đào nền), dẫn đến phải điều chỉnh thiết kế. Giá trị dự toán sai quy định là hơn 47,9 triệu đồng...
Năm 2025, qua thanh tra Dự án Kè chống sạt lở bờ sông Cổ Chiên khu vực xã Vinh Kim, huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long), Thanh tra Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã chỉ ra nhiều vấn đề còn tồn tại, hạn chế trong công tác tư vấn, thẩm tra dự án. Theo Kết luận thanh tra, trong giai đoạn thiết kế bản vẽ thi công, dự toán khấu hao hệ thép giàn khung định vị với tỷ lệ 100% là trái quy định, bởi theo Thông tư số 12/2021/TT-BXD, tổng khấu hao vào vật liệu chính không vượt quá 70%. Tại hạng mục đào đắp kè và quan trắc lún, dù giá mua đất đã bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT) 10%, nhưng khi tính vào dự toán vẫn nhân thêm 10% thuế VAT làm tăng giá trị dự toán hơn 170 triệu đồng; việc bóc tách khối lượng từ bản vẽ thiết kế để lập dự toán có sai sót tại một số công việc: đập đầu cọc, ván khuôn dầm, rọ đá, vải địa kỹ thuật... “Trách nhiệm đối với các tồn tại, thiếu sót nêu trên thuộc về nhà thầu tư vấn thiết kế, nhà thầu tư vấn thẩm tra, chủ đầu tư”, Thanh tra Bộ kết luận.
Cần đầu tư xứng đáng về con người đến công nghệ
Chia sẻ với phóng viên Báo Đấu thầu, nhiều đơn vị tư vấn thiết kế nhìn nhận, thiết kế chuẩn xác sẽ giúp công trình xây dựng loại trừ được những rủi ro về chất lượng kỹ thuật, đồng thời giúp chủ đầu tư tối ưu hóa chi phí, sử dụng hiệu quả từng đồng vốn ngân sách. Những sai số nhỏ trong lập dự toán ở giai đoạn này có thể dẫn đến hậu quả đội vốn hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng khi ra thực địa. Nguyên nhân sai sót trong khâu thiết kế ở nhiều công trình, dự án là do thực hiện một cách sơ sài, thiếu nghiên cứu, khảo sát thực địa, chỉ dựa sơ bộ vào bản đồ quy hoạch chi tiết. Đó là chưa kể chất lượng đội ngũ thiết kế, thẩm định nhiều nơi, nhiều chỗ còn yếu kém nên sai số rất lớn so với thực tế. “Lỗ hổng” trong khâu thiết kế cứ thế đi vào quá trình thi công.
Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam nêu quan điểm, công tác thiết kế dự án là “đầu vào” của một dây chuyền đầu tư công trình nên việc lựa chọn đơn vị tư vấn thiết kế, nhân sự làm công tác này phải hết sức kỹ càng mới bảo đảm chất lượng thực hiện. Bởi chỉ cần đo đạc có sai số hoặc không chính xác là thay đổi cự ly vận chuyển, thay đổi vị trí thi công các hạng mục, ảnh hưởng đến tính khả thi và chất lượng công trình. Ngoài chú trọng chất lượng của đội ngũ tư vấn thiết kế, các chủ đầu tư cũng cần bố trí đủ thời gian cần thiết để đơn vị tư vấn thiết kế làm tốt công việc này, không nên “ép tiến độ” bởi có thể dẫn đến chất lượng thiết kế không đạt yêu cầu do phải làm tắt, rút ngắn quy trình thực hiện.
Theo ông Trần Tử Dũng, Giám đốc Công ty CP Đầu tư xây dựng đô thị Sài Gòn, để nâng cao chất lượng tư vấn thiết kế, yếu tố then chốt ngay từ bước đầu là phải nâng cao chất lượng công tác khảo sát. Thực tiễn cho thấy nhiều sai sót bắt nguồn từ việc khảo sát chưa phản ánh đầy đủ, chính xác điều kiện địa hình, địa chất, trong khi chủ đầu tư và đơn vị quản lý dự án lại thiếu công cụ trực quan để hình dung đầy đủ về hiện trạng cũng như phương án đề xuất. Trong bối cảnh công nghệ đang mở ra những cơ hội lớn để nâng cao chất lượng tư vấn thiết kế, việc ứng dụng BIM (mô hình thông tin công trình) cần được coi là yêu cầu bắt buộc. Nếu quá trình khảo sát được thể hiện bằng các mô hình trực quan, có đầy đủ dữ liệu hình ảnh, video và thông số kỹ thuật, thì các bên liên quan như chủ đầu tư, đơn vị quản lý dự án, tư vấn thẩm định có thể kiểm tra, đánh giá ngay từ đầu vào trước khi lựa chọn phương án thiết kế.
Tương tự, ở giai đoạn thiết kế, khó hình dung công trình sau khi hoàn thành thông qua bản vẽ hai chiều. Theo ông Dũng, nếu có mô hình 3D với đầy đủ thông số kỹ thuật, các bên tham gia thẩm định, quản lý và quyết định đầu tư sẽ dễ dàng đánh giá tính hợp lý của phương án, từ đó có thể kịp thời điều chỉnh, thậm chí thay đổi quy mô hoặc giải pháp thiết kế để phù hợp hơn với công năng và mục tiêu sử dụng.
Tuy nhiên, theo ông Dũng, việc ứng dụng BIM và công nghệ 3D trong hoạt động tư vấn thiết kế tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, do phần lớn các đơn vị tư vấn chưa đáp ứng được yêu cầu về nhân lực và năng lực công nghệ. Chi phí đầu tư cho đào tạo, mua sắm phần mềm và thiết bị phục vụ triển khai BIM khá lớn, tạo áp lực không nhỏ đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị quy mô vừa và nhỏ.
Ths. Võ Thanh Tùng, Chủ tịch Hội Tin học Xây dựng Việt Nam nhìn nhận, BIM đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động xây dựng, từ quản lý thiết kế, chất lượng, tiến độ đến quản lý kế hoạch, dòng tiền. Trong thiết kế công trình xây dựng, BIM đang dần trở thành công cụ cốt lõi giúp nâng cao chất lượng tư vấn, thay đổi cách tiếp cận từ thiết kế trên bản vẽ sang mô phỏng toàn diện công trình trong môi trường số. Không chỉ đơn thuần là dựng hình 3D, BIM tích hợp toàn bộ dữ liệu kỹ thuật, vật liệu, khối lượng, tiến độ… vào một mô hình thống nhất, tạo nền tảng để các bên liên quan phối hợp hiệu quả và ra quyết định chính xác hơn.
Bên cạnh đó, mục tiêu phát triển bền vững tại các dự án đầu tư công hiện nay đặt ra những yêu cầu mới cho tư vấn thiết kế, không chỉ đảm bảo an toàn, công năng mà còn phải tính đến yếu tố môi trường, tiết kiệm năng lượng, thích ứng biến đổi khí hậu. Để đáp ứng yêu cầu này, tư vấn thiết kế cần cập nhật các tiêu chuẩn, quy chuẩn mới, đồng thời nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích.
Nhiều đơn vị tư vấn thiết kế và địa phương chỉ ra, dù là khâu tập trung hàm lượng chất xám lớn, đòi hỏi đội ngũ lao động trình độ cao, nhưng chi phí cho giai đoạn khảo sát và thiết kế rất nhỏ so với tổng mức đầu tư, đơn giá, định mức chưa tương xứng. Bất cập này dẫn tới khó thu hút nhân sự giỏi, toàn tâm với công việc để giảm thiểu sai sót, lỗi nghiệp vụ, lỗi dữ liệu… Để nâng cao hiệu quả đầu tư công, cần xem trọng khâu thiết kế. Khi nền móng thiết kế được xây dựng vững chắc, công trình không chỉ bảo đảm chất lượng, tiến độ mà còn tối ưu hóa nguồn lực, mang lại giá trị bền vững cho xã hội.
