Giám sát hoạt động của doanh nghiệp nhà nước: Phân tán, không hiệu quả

Hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở Việt Nam đã lạc hậu và có nhiều bất cập.

Hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở Việt Nam đã lạc hậu và có nhiều bất cập. Thực tế cho thấy hệ thống này chưa giúp theo dõi đầy đủ và kịp thời về hoạt động của DNNN, chưa đánh giá được đóng góp của người đại diện vốn nhà nước vào kết quả hoạt động của doanh nghiệp. 

IMG

Một doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam có thể đồng thời bị giám sát bởi nhiều cơ quan khác nhau

Ảnh: Lê Tiên

Đây là nhận định của nhóm tác giả Báo cáo Cơ chế và tiêu chí giám sát các hoạt động của DNNN được Ủy ban Kinh tế của Quốc hội công bố mới đây.

 

Một thực tiễn tốt để Việt Nam tham khảo

Theo Nhóm tác giả nêu trên, không giống với các loại hình doanh nghiệp khác, trong DNNN, chủ sở hữu là nhà nước đồng thời vừa thực hiện chức năng của chủ đầu tư vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp. Do đó, một trong những nguyên tắc quản trị DNNN mà Tổ chức Hợp tác kinh tế và Phát triển (OECD) kiến nghị là khuôn khổ pháp lý phải phân định rõ chức năng của nhà nước với vai trò là chủ sở hữu với chức năng của nhà nước với vai trò là quản lý nhà nước nói chung. 

 

Báo cáo dẫn kinh nghiệm từ Hàn Quốc trong đánh giá, giám sát về DNNN như một thực tiễn tốt để Việt Nam tham khảo. Trước năm 1984, Chính phủ Hàn Quốc áp dụng cách thức kiểm soát DNNN một cách chặt chẽ, đặc biệt là đối với các quyết định về vốn, tài chính,… Nhà nước Hàn Quốc can thiệp quá mức vào hoạt động của doanh nghiệp, bao gồm tất cả các khâu như: kế hoạch hành động, sử dụng vốn, nhân sự, mua sắm tài sản,… Có 53% cán bộ quản lý doanh nghiệp do Chính phủ Hàn Quốc bổ nhiệm. Trung bình hàng năm, doanh nghiệp phải xin chấp thuận khoảng 33 lần và 37 lần báo cáo. Cơ chế quản lý này được cho rằng đã triệt tiêu sự sáng tạo và hiệu quả trong hoạt động quản lý DNNN. 

IMG

Cơ quan chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước cần xác định rõ các mục tiêu phát triển đối với từng doanh nghiệp

Ảnh: LTT 

Sau đó, Hàn Quốc đã thay thế hệ thống này bằng hệ thống đánh giá hiệu quả quản lý được ban hành theo Luật Đánh giá hiệu quả khu vực công năm 2006. Hệ thống này chuyển từ đánh giá kết quả hoạt động sang đánh giá tác động của hoạt động quản lý doanh nghiệp nhằm đánh giá mức độ đóng góp của người đại diện phần vốn nhà nước, người quản lý doanh nghiệp đến những kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Bộ Chiến lược và Tài chính là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong đánh giá hiệu quả quản lý DNNN. Cơ quan này đã thiết lập một quy trình rõ ràng trong đánh giá DNNN với bộ tiêu chí giám sát đầy đủ, rất chi tiết. Kết quả giám sát được công khai để lấy ý kiến công chúng trước khi hoàn thiện báo cáo cuối cùng để trình lên Chính phủ.

 

Các tiêu chí đánh giá cần phải đo lường được

Tại Việt Nam, Báo cáo Cơ chế và tiêu chí giám sát các hoạt động của DNNN đánh giá rằng, hệ thống các quy định về giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động DNNN nhiều, phân tán về thời gian ban hành. Đầu mối giám sát phân tán với sự tham gia của nhiều cơ quan khác nhau. Thực tế khảo sát DNNN cho thấy, cách phân công này đã và đang tạo ra gánh nặng cho doanh nghiệp và không hiệu quả, một doanh nghiệp có thể đồng thời bị giám sát bởi nhiều cơ quan khác nhau và có thể nói là hầu hết các cơ quan có liên quan. 

Hệ thống đánh giá, giám sát hoạt động của DNNN tại Việt Nam đang nổi lên những hạn chế lớn là: Việc đánh giá do một cơ quan độc lập thực hiện, tách bạch với chủ sở hữu; người đánh giá là các chuyên gia có trình độ chuyên môn còn hạn chế; chưa có sự tham gia của xã hội vào quá trình đánh giá DNNN.

Đặc biệt, cơ quan chịu trách nhiệm đánh giá hiệu quả hoạt động của DNNN chính là chủ sở hữu và đây cũng là cơ quan chịu trách nhiệm trong giám sát DNNN. Cách thức đánh giá DNNN còn hình thức, không có tiêu chí rõ ràng, không hiệu quả. Một dẫn chứng cho hiệu quả của việc đánh giá, giám sát DNNN là Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam đã sụp đổ và buộc phải tái cơ cấu, nhưng trong báo cáo đánh giá 3 năm liên tiếp (2006, 2007, 2008), Tập đoàn này đều xếp loại A. 

 

Để nâng cao hiệu quả giám sát hoạt động của DNNN, Nhóm tác giả của Báo cáo nêu trên kiến nghị nhiều giải pháp như: cơ quan chủ sở hữu cần xác định rõ các mục tiêu phát triển đối với từng doanh nghiệp, các mục tiêu này cần phải đo lường được; tiêu chí đánh giá phải đo lường được đóng góp của người đại diện thực hiện quyền chủ sở hữu đối với kết quả hoạt động mà doanh nghiệp đạt được so với mục tiêu đề ra; xây dựng bộ chỉ tiêu cụ thể trong tiêu chí đánh giá; công bố công khai kết quả giám sát DNNN lớn; xác định một cơ quan đầu mối để theo dõi hoạt động thực hiện quyền chủ sở hữu của cơ quan đại diện chủ sở hữu và tổng hợp tình hình hoạt động của DNNN trong cả nước, có thể đặt ở Bộ Kế hoạch và Đầu tư hoặc Bộ Tài chính;…

Việt Thắng

ngocthanh