Phân cấp mạnh cần gắn với trách nhiệm giải trình

Theo dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), cơ chế phân cấp sẽ tiếp tục được thực hiện mạnh, nhưng đi đôi với đó là quy định rõ trách nhiệm giải trình, tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát để tránh tạo ra vòng tròn khép kín trong đấu thầu

Theo dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), cơ chế phân cấp sẽ tiếp tục được thực hiện mạnh, nhưng đi đôi với đó là quy định rõ trách nhiệm giải trình, tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát để tránh tạo ra vòng tròn khép kín trong đấu thầu. 

 

Có thẩm quyền nhưng vẫn… xin ý kiến

 

Cũng như trong quản lý đầu tư từ ngân sách nhà nước nói chung, theo quy định hiện hành, công tác đấu thầu đã được phân cấp mạnh. Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan đến đầu tư xây dựng cơ bản ban hành năm 2009 trao thêm trách nhiệm phê duyệt HSMT, kết quả lựa chọn nhà thầu, quyết định xử lý tình huống trong đấu thầu cho chủ đầu tư. Kết quả quan trọng đạt được nếu thực hiện tốt quy định về phân cấp là thời gian thực hiện đấu thầu được rút ngắn đáng kể, do giảm được các bước trình duyệt. Sự phân cấp này cũng yêu cầu các chủ đầu tư phải tăng cường năng lực chuyên môn, tính chủ động và trách nhiệm trong việc thực hiện công tác đấu thầu. 

IMG

                                                                                                Ảnh: Tất Tiên

Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có nhiều ý kiến cho rằng sự phân cấp mạnh trong thời gian qua chưa phát huy được hiệu quả ở rất nhiều đơn vị. Thực tế đã có rất nhiều chủ đầu tư lạm quyền, gây tiêu cực trong đấu thầu. Ngược lại, cũng có nhiều trường hợp, do quá trình phân cấp mạnh, các đơn vị chủ đầu tư chưa chủ động nâng cao năng lực, dẫn đến không tự giải quyết được, ngại trách nhiệm nên chọn giải pháp an toàn là đùn đẩy lên trên, theo kiểu "xin ý kiến".

 

Đặc biệt, đối với những trường hợp phê duyệt hình thức chỉ định thầu, rất nhiều trường hợp người được quyết vẫn đi xin ý kiến chấp thuận từ cấp trên, không ít trường hợp là vì cần một chiếc gậy chống lưng để giảm trách nhiệm. Theo Bộ KH&ĐT, hiện người có thẩm quyền có trách nhiệm phê duyệt kế hoạch đấu thầu, trong đó có trách nhiệm xem xét quyết định hình thức chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc các dự án do mình quyết định đầu tư để tự quyết định theo thẩm quyền việc áp dụng chỉ định thầu nếu phù hợp với các điều kiện được quy định. Chỉ có những trường hợp đặc biệt theo quy định tại điểm k khoản 2 Điều 40 Nghị định 85/2009/NĐ-CP thì phải trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định việc áp dụng chỉ định thầu. Tuy nhiên, rất nhiều trường hợp người có thẩm quyền vẫn trình văn bản đến Thủ tướng Chính phủ đề nghị chấp thuận áp dụng chỉ định thầu những gói thầu thuộc thẩm quyền quyết định của mình. Việc này kéo dài thời gian trong đấu thầu, tăng thủ tục hành chính trong đấu thầu và cơ chế phân cấp lúc này đã không phát huy tác dụng.

 

Tiếp tục phân cấp mạnh...

 

Việc thực hiện phân cấp trong thực tế còn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn, nguyên nhân chính là do chủ quan của người thực hiện, từ ý thức trách nhiệm thấp đến năng lực chuyên môn chưa cao. Bên cạnh đó, cơ chế kiểm tra, giám sát chưa đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh phân cấp mạnh. Đây là những điểm quan trọng cần khắc phục để đảm bảo những lợi ích từ cơ chế phân cấp trong đấu thầu. 

 

Theo Tờ trình của Bộ KH&ĐT về Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phân cấp trong đầu tư, đấu thầu, nội dung về phân cấp tại Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) sẽ theo hướng giao người quyết định đầu tư (người có thẩm quyền), chủ đầu tư chịu trách nhiệm về toàn bộ quá trình tổ chức lựa chọn và thực hiện gói thầu. Đặc biệt phân cấp quyết định hình thức chỉ định thầu trong trường hợp đặc biệt, đặc thù cho Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan, Chủ tịch Ủy ban nhân dân mà không trình lên Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định. Quyền quyết định về hoạt động thẩm định các nội dung trong mua sắm cũng giao cho người có thẩm quyền, chủ đầu tư được chủ động xem xét, không quy định bắt buộc phải thẩm định tất cả nội dung trong đấu thầu (kế hoạch đấu thầu, hồ sơ mời thầu, kết quả đấu thầu) như quy định của Luật Đấu thầu để rút ngắn thời gian trong mua sắm, đồng thời tạo sự chủ động và linh hoạt cho người có thẩm quyền, chủ đầu tư. 

 

Tuy nhiên, Bộ KH&ĐT cũng nhấn mạnh, phân cấp mạnh phải gắn với trách nhiệm giải trình để không tạo thành vòng tròn khép kín trong mua sắm và người có thẩm quyền, chủ đầu tư phê duyệt phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình. Do đó, Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định về trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư và trách nhiệm của người có thẩm quyền trong quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư tương ứng với quyền được giao.

 

Đối với mua sắm thường xuyên, hiện vẫn đang tồn tại hai nhóm quan điểm. Nhóm 1 cho rằng không nên phân cấp mà giữ như quy định hiện nay, nghĩa là tùy vào từng trường hợp mà người có thẩm quyền sẽ quyết định thực hiện phân cấp. Ví dụ trường hợp người có thẩm quyền thấy bên mời thầu có đủ năng lực thì thực hiện phân cấp phê duyệt, trường hợp không đủ thì người có thẩm quyền sẽ thực hiện luôn. Nhóm 2 có ý kiến ngược lại là nên quy định rõ ràng về phân cấp trong Luật như đối với các dự án đầu tư để tránh tùy tiện, có thể tạo ra cơ chế xin - cho, không rõ ràng về trách nhiệm, việc phân cấp tạo ra sự chủ động cho bên mời thầu, giúp rút ngắn thời gian mua sắm và có sự tương ứng về phân cấp giữa các hình thức mua sắm trong Luật. Bộ KH&ĐT lựa chọn ý kiến của Nhóm 2 vì cho rằng mua sắm thường xuyên có giá trị nhỏ hơn và tính chất đơn giản hơn dự án đầu tư, do đó dự án đầu tư đã thực hiện phân cấp thì cũng cần có quy định phân cấp tương ứng đối với mua sắm thường xuyên để tránh những bất cập như nêu tại ý kiến của Nhóm 2, nhưng cũng cần quy định cụ thể về trách nhiệm thực hiện và giải trình.

 

...đi đôi với nâng cao năng lực và tăng cường kiểm tra, giám sát

 

Tăng cường phân cấp phải đi đôi với việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu (bên mời thầu, tổ chuyên gia đấu thầu…), tăng cường tính chuyên môn, chuyên nghiệp hóa hoạt động đấu thầu. Do đó, Bộ KH&ĐT đề xuất, Luật Đấu thầu, Luật số 38/2009/QH12 cần sửa đổi theo hướng tinh giản bộ máy tham gia tổ chức đấu thầu, quy định cụ thể về điều kiện năng lực của bên mời thầu. Các hoạt động đấu thầu cần được thực hiện chủ yếu thông qua các tổ chức tư vấn, tổ chức đấu thầu chuyên nghiệp có chức năng, có năng lực và kinh nghiệm đấu thầu.

 

Bên cạnh đó, tăng cường phân cấp cũng gắn với tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm toán trong đấu thầu. Mặc dù đã được quy định trong Luật Đấu thầu, nhưng nội dung về giám sát, kiểm toán trong đấu thầu chưa được quy định cụ thể. Do đó, Luật Đấu thầu (sửa đổi) bổ sung các quy định về giám sát, kiểm toán trong đấu thầu và quy định chặt chẽ hơn về kiểm tra trong đấu thầu.

 

Đặc biệt, để tăng cường hơn nữa vai trò của tổ chức, cá nhân độc lập trong quá trình đấu thầu như cơ quan quản lý nhà nước, người dân đối với hoạt động mua sắm trong bối cảnh phân cấp mạnh, Dự thảo Luật bổ sung quy định về yêu cầu giám sát của cộng đồng trong quá trình chủ đầu tư tổ chức lựa chọn nhà thầu; nhà thầu, nhà đầu tư thực hiện hợp đồng. Đồng thời đề xuất quy định rõ trách nhiệm của cá nhân đối với từng hoạt động trong chuỗi công việc của đấu thầu, từ đó quy định chế tài xử lý vi phạm tương ứng với từng hành vi vi phạm.

Nguyệt Minh

 

Ngocthanh