Vì sao 2 dự án metro ở TP.HCM đội vốn “khủng”?

Hai dự án tàu điện ngầm (metro) tại TP.HCM đội vốn hơn 2 tỷ USD đang đặt ra bài toán hóc búa trước gánh nặng nợ công và nhiều hệ lụy xấu khác về kinh tế.
Vì sao 2 dự án metro ở TP.HCM đội vốn “khủng”?

Hai dự án tàu điện ngầm (metro) tại TP.HCM đội vốn hơn 2 tỷ USD đang đặt ra bài toán hóc búa trước gánh nặng nợ công và nhiều hệ lụy xấu khác về kinh tế. Nguyên nhân thực sự của chuyện đội vốn này là gì, lỗi trước tiên thuộc về ai?

 

Metro số 1: Tắc trách hay thiếu tầm?

Theo dự kiến ban đầu, Dự án Tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên (metro số 1) được UBND TP.HCM phê duyệt vào tháng 4/2007 có tổng vốn đầu tư là 1,09 tỷ USD, trong đó vốn vay ODA là hơn 904,6 triệu USD, vốn đối ứng từ ngân sách Thành phố là hơn 186,5 triệu USD.

Tuy nhiên, đến tháng 9/2011, UBND TP.HCM đã phê duyệt điều chỉnh Dự án với số vốn hơn 2,49 tỷ USD (tức tăng thêm hơn 1,4 tỷ USD so với tổng mức đầu tư ban đầu), trong đó vốn vay ODA là hơn 2,2 tỷ USD, vốn đối ứng từ ngân sách Thành phố là hơn 289 triệu USD. 

Lý giải nguyên nhân điều chỉnh tăng tổng mức đầu tư, UBND TP.HCM cho rằng do sự biến động của giá nguyên, nhiên liệu; việc tăng mức lương tối thiểu từ năm 2006 đến năm 2009 và do tăng khối lượng xây dựng nhằm đem lại hiệu quả đầu tư và khai thác cao hơn cho Dự án. Cụ thể, tăng đầu tư cho đầu máy, toa xe, trang thiết bị nhà ga nhằm đáp ứng nhu cầu tăng lưu lượng hành khách dự báo vào năm mục tiêu thiết kế là năm 2040 (thay vì năm 2020 như trong Dự án đầu tư). Ngoài ra, còn nguyên do phải cập nhật tỷ giá Yên Nhật - Đồng Việt Nam; tỷ lệ tính toán các chi phí dự phòng, rủi ro trượt giá cũng được tính toán cho đến năm 2019 làm cho tổng mức đầu tư Dự án tăng.

Bên cạnh chuyện đội vốn lớn thì điều dư luận quan tâm là tiến độ thực hiện các gói thầu của Dự án Metro số 1 hiện nay như thế nào? Với Gói thầu 1a (Xây dựng đoạn ngầm từ ga Bến Thành đến Nhà hát Thành phố), đã phát hành HSMT từ ngày 5/8/2015 và đóng thầu ngày 2/11/2015. Gói thầu dự kiến triển khai thi công vào giữa năm 2016 và hoàn thành vào giữa năm 2020. Việc triển khai gặp một số vấn đề như điều chỉnh quy mô Gói thầu do gói thầu này được tách từ Gói thầu số 1 (đoạn đi ngầm) nhằm tích hợp các tuyến 1, 2, 3a, 4 và trung tâm thương mại ngầm và đây cũng là ga trung chuyển kết nối với các tuyến khác.

Với Gói thầu 1b (Xây dựng đoạn ngầm từ ga Nhà hát Thành phố đến ga Ba Son) do Liên danh nhà thầu Shimizu - Maeda thi công từ tháng 8/2014, khối lượng thực hiện tổng thể Gói thầu mới chỉ đạt khoảng 9%, dự kiến đến giữa năm 2019 mới hoàn thành. 

Với Gói thầu 2 (Xây dựng đoạn đi trên cao và depot), Liên danh nhà thầu Sumitomo - Cienco 6 đã triển khai thi công đại trà từ tháng 4/2013. Tính đến giữa tháng 10/2015, khối lượng thực hiện tổng thể đạt khoảng 43% khối lượng hợp đồng. Tiến độ thực hiện Gói thầm chậm do công tác giải phóng mặt bằng kéo dài, dẫn đến chậm bàn giao mặt bằng cho nhà thầu thi công khoảng 27 tháng. Dự kiến gói thầu hoàn thành đầu năm 2019.

Liên quan đến gói thầu này, theo hợp đồng, chủ đầu tư phải bàn giao toàn bộ mặt bằng cho nhà thầu vào tháng 1/2013, thế nhưng đến 3/2015, các địa phương có Tuyến metro số 1 đi qua gồm TP.HCM và Bình Dương mới hoàn tất bàn giao mặt bằng cho nhà thầu. Hệ quả là mới đây, Liên danh nhà thầu Sumitomo - Cienco 6 tiếp tục yêu cầu chủ đầu tư bồi thường thiệt hại khoảng 2,5 tỷ đồng/ngày. Nhà thầu than phiền do chậm giao mặt bằng nên họ phải chịu tốn kém phát sinh các chi phí máy móc, thiết bị, nhân lực.

Nếu căn cứ đúng hợp đồng, với thời gian chậm bàn giao 27 tháng, số tiền phải bồi thường có thể lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Ngoài số tiền phạt hơn 2 tỷ đồng/ngày (tương đương 100.000 USD), các nhà thầu còn yêu cầu chủ đầu tư trả các chi phí khác phát sinh ngoài hợp đồng, nâng tổng số tiền lên khoảng 2,5 tỷ đồng/ngày. Đầu năm 2015, nhà thầu có đơn gửi đến chủ đầu tư khiếu nại về vấn đề này. Ban quản lý Đường sắt đô thị đã báo cáo UBND TP.HCM, đồng thời lập Tổ công tác để đàm phán với nhà thầu nhằm hạn chế tối đa chi phí bồi thường.

 

Metro số 2: Loay hoay trượt giá, thay đổi thiết kế

Còn với Dự án Tuyến metro Bến Thành - Tham Lương (metro số 2), vào ngày 8/10/2015, UBND TP.HCM có công văn trình Thủ tướng Chính phủ về hồ sơ điều chỉnh tổng mức đầu tư. 

Nhìn chung, Dự án này đã chậm so với kế hoạch và cam kết với nhà tài trợ. Tính đến nay, việc đầu tư xây dựng Dự án đã chậm trễ 2 năm. Nguyên do chính là phải điều chỉnh về thiết kế (mặt bằng nhà ga ngầm, bổ sung thiết kế, tăng khối lượng giao cắt giữa các tuyến metro số 2 với các tuyến metro số 1, số 3b, số 5 và số 6) và điều chỉnh tổng mức đầu tư Dự án.

Cũng may là tại đợt kiểm tra tình hình thực hiện Dự án vào tháng 3/2015, các nhà tài trợ đã cơ bản thống nhất về cơ cấu phân chia lại nguồn vốn tài trợ trên cơ sở giá trị tổng mức đầu tư dự kiến là 2,074 tỷ USD (tăng khoảng 51% so với tổng mức đầu tư ban đầu được duyệt là hơn 1,34 tỷ USD, tức tăng thêm khoảng 700 triệu USD). Trong đó, nguồn vốn bổ sung của Ngân hàng Phát triển châu Á khoảng 500 triệu USD, của Ngân hàng Đầu tư châu Âu khoảng 50 triệu Euro, của Ngân hàng Tái thiết Đức khoảng 150 triệu Euro.

Để đẩy nhanh tiến độ thực hiện, UBND TP.HCM đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương cho tổ chức thực hiện lựa chọn nhà thầu đối với các gói thầu CP3a và CP3b thuộc Hạng mục xây lắp “Đường hầm và các nhà ga ngầm” có chi phí tăng từ khoảng 404 triệu USD thành 1.168 triệu USD (đã bao gồm yếu tố trượt giá và chi phí dự phòng) song song với quá trình điều chỉnh Dự án. 

Trước đó, vào tháng 9/2015, UBND TP.HCM đã trình Thủ tướng Chính phủ xem xét chấp thuận chủ trương cho Thành phố được phép thực hiện chỉ định Tổng thầu EPC di dời các công trình hạ tầng kỹ thuật.

Đến thời điểm này, Dự án mới khởi công được Gói thầu xây lắp xây dựng depot Tham Lương (Trạm bảo dưỡng kỹ thuật đầu máy, toa xe) vào tháng 3/2015. Trong khi đó, việc thực hiện đền bù giải tỏa khoảng 797 hộ dân các quận 1, 3, 10, 12, Tân Bình và Tân Phú cho dự án này dự kiến từ năm 2016 mới được triển khai. 

 

Lỗi tại ai ?

Nhìn chung, nhận định về trường hợp đội vốn “khủng” của 2 dự án metro này, giới chuyên gia kinh tế cho rằng, lỗi chủ yếu là do chính quyền TP.HCM chưa có tiền lệ thực hiện các dự án tàu điện ngầm bao giờ nên để phát sinh nhiều nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan. Hệ quả là khâu chuẩn bị đầu tư sơ sài, chậm trễ mới có chuyện đội vốn cực lớn như vậy.

Đó là chưa kể khi lập dự án, rất dễ nảy sinh xu hướng đưa ra tổng vốn đầu tư ở mức vừa phải để dự án dễ được phê duyệt, còn chuyện đội vốn hạ hồi tính sau khi mọi chuyện đã an bài. Nhưng điều dễ hiểu là việc đội vốn này sẽ góp phần làm cho nợ công càng tăng thêm. Ai sẽ gánh phần nợ này, người dân hay chính quyền TP.HCM?

Một chuyên gia giao thông đô thị bày tỏ bức xúc, nếu như chính quyền TP.HCM chịu khó tìm hiểu về quy mô đầu tư metro trên thế giới thì sẽ không có chuyện một dự án metro có tổng mức đầu tư lại tăng quá 10% mỗi năm. Ngay cả Ban quản lý Đường sắt đô thị của Thành phố này cũng thiếu tâm, thiếu tầm mới dẫn đến đội vốn hai dự án hơn 2 tỷ USD. Phải chăng còn có gì khuất tất sau chuyện đội vốn “khủng”?

Thế Vinh

ngocthanh