Thực hiện dự án PPP: Đừng dồn hết rủi ro cho tư nhân

Thực tế trong chuẩn bị và thực hiện nhiều dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) cho thấy, Nhà nước không thể dồn tất cả rủi ro cho khu vực tư nhân, bởi nếu như vậy, tổng mức đầu tư của dự án sẽ bị đẩy lên rất cao;
Thực hiện dự án PPP:  Đừng dồn hết rủi ro cho tư nhân

Thực tế trong chuẩn bị và thực hiện nhiều dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) cho thấy, Nhà nước không thể dồn tất cả rủi ro cho khu vực tư nhân, bởi nếu như vậy, tổng mức đầu tư của dự án sẽ bị đẩy lên rất cao; đó là chưa kể có những rủi ro xuất phát từ phía Nhà nước như rủi ro về chính sách, quy hoạch…

 

Phân chia rủi ro hợp lý giữa các bên

Theo ông Lê Văn Tăng, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư, trong quá trình thực hiện, dự án PPP thường tiềm ẩn rất nhiều rủi ro như rủi ro về kỹ thuật, rủi ro về tài chính, rủi ro về pháp lý... Các rủi ro này có thể nằm trong quá trình thiết kế, thi công, vận hành, khai thác dự án và trải dài suốt vòng đời dự án. Do vậy, việc phân bổ rủi ro một cách hợp lý giữa Nhà nước và tư nhân là một trong những đòi hỏi quan trọng nhất để mang lại tính khả thi, sự hấp dẫn và hiệu quả cho các dự án PPP. Mặt khác, ông Lê Văn Tăng cho rằng: “Chỉ khi phải chịu trách nhiệm về một rủi ro cụ thể nào đó thì cả Nhà nước và tư nhân mới có ý thức để quản lý rủi ro này, từ đó giảm thiểu khả năng xảy ra rủi ro và giảm thiểu hậu quả mà rủi ro đó gây ra”. “Trong quá trình triển khai một dự án giao thông, nếu như bên tư nhân phải chịu trách nhiệm về rủi ro liên quan đến sự chậm trễ trong tiến độ thi công và phải nộp phạt cho sự chậm trễ đó hoặc không được thu phí cho đến khi công trình hoàn thành, thì khi đó, tư nhân sẽ có ý thức để thi công đúng tiến độ và quản lý quy trình thiết kế và xây dựng dự án một cách có hiệu quả”, ông Lê Văn Tăng nhấn mạnh và dẫn chứng. 

Cũng theo ông Lê Văn Tăng, các rủi ro trong thực hiện dự án PPP thường được chuyển giao giữa các bên kèm theo chi phí. Nếu như Nhà nước chuyển giao rủi ro cho bên tư nhân thì bên tư nhân cần được thanh toán thêm để có thể gánh rủi ro này. Vì vậy, việc chuyển giao rủi ro chỉ nên diễn ra khi nó tạo ra giá trị lớn hơn so với chi phí bổ sung để quản lý rủi ro đó. Kinh nghiệm cho thấy, rủi ro thường được chuyển giao cho bên tư nhân bởi họ có năng lực tốt để quản lý, mặc dù có một số rủi ro có thể quản lý tốt bởi cả hai bên.

Tuy nhiên, ông Lê Văn Tăng cũng khuyến nghị, dự án PPP cần cân nhắc việc phân chia rủi ro hợp lý giữa các bên ngay từ những giai đoạn đầu chuẩn bị dự án, vì nó sẽ làm giảm được tổng mức đầu tư của dự án và đảm bảo rằng chi phí rủi ro dự án sẽ giảm xuống. Nhiều người cho rằng, khi thiết kế dự án, Nhà nước nên chuyển tối đa rủi ro cho khu vực tư nhân, song đây là một ý kiến chưa chính xác, vì có một số rủi ro xuất phát từ phía Nhà nước như rủi ro về chính sách, quy hoạch… “Nếu tư nhân phải chịu những rủi ro này thì chắc chắn các nhà đầu tư sẽ phải chào giá lên cao rất nhiều và cuối cùng dẫn đến làm tăng tổng mức đầu tư của dự án, tăng phần vốn hỗ trợ của Nhà nước và làm tăng chi phí cho người dân, cộng đồng phải trả qua việc tăng phí sử dụng dịch vụ”, ông Lê Văn Tăng nhận định và cho rằng: “Phân bổ rủi ro trong một dự án PPP giữa Nhà nước và tư nhân phải được thực hiện với mục tiêu bảo đảm rằng chi phí dự án thấp nhất và được thực hiện hiệu quả, bền vững nhất”.

 

Nhà nước phải có trách nhiệm gánh rủi ro với tư nhân

Một chuyên gia của Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) cho rằng, điều quan trọng nhất trong thực hiện dự án PPP là phân chia rủi ro hợp lý giữa các bên tham gia. Mặc dù có những rủi ro khu vực tư nhân có thể quản lý tốt hơn, nhưng Nhà nước không phải vì thế mà dồn tất cả rủi ro cho khu vực này, mà có những rủi ro Nhà nước có thể đảm nhiệm để tránh tăng chi phí.

Đưa ra dẫn chứng về rủi ro ở giai đoạn hoàn thành công trình, chuyên gia của JBIC nêu một thực tế là nhà thầu, nhất là nhà thầu EPC, có thể chậm tiến độ dự án so với thời gian cam kết. Do đó, cần tính đến các biện pháp xử lý đối với trường hợp nhà thầu này. Nếu chậm tiến độ là do nhà thầu thì đương nhiên nhà thầu phải chịu trách nhiệm. Nếu vì lý do bất khả kháng như thiên tai… thì công ty bảo hiểm phải chịu trách nhiệm với điều kiện công trình được bảo hiểm. Còn với các lý do khác, thì dự án có thể sử dụng quỹ dự phòng hoặc cam kết vốn bổ sung. 

Kinh nghiệm triển khai dự án PPP tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng, có rất nhiều rủi ro có thể xảy ra như: từ phía nhà đầu tư, hoàn thành công trình, vận hành và bảo dưỡng, cung cấp nhiên liệu, kết cấu hạ tầng hỗ trợ, thiên tai, chính trị, thị trường tài chính, bao tiêu sản phẩm, môi trường và xã hội… Trong đó, những rủi ro được xếp ở mức độ cao, nhiều khả năng có thể xảy ra nhất là rủi ro trong khâu hoàn thành công trình, rủi ro từ giải ngân vốn vay của nhà đầu tư, bao tiêu sản phẩm… 

“Các nhà đầu tư luôn muốn làm rõ nguyên tắc Nhà nước phải cùng gánh chịu rủi ro khi thực hiện dự án PPP, ví dụ như rủi ro về chính sách, rủi ro trong thi công... Khi tất cả các rủi ro được đặt lên bàn thì nhà đầu tư mới đủ điều kiện đưa ra quyết định”, chuyên gia của JBIC khuyến nghị, đồng thời khẳng định rằng, việc nhận diện đầy đủ các rủi ro và có giải pháp chia sẻ rủi ro một cách khách quan, công bằng, minh bạch là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính khả thi cho một dự án PPP.

Chia sẻ kinh nghiệm để nhận diện được đầy đủ những rủi ro và có biện pháp hạn chế cũng như khắc phục các rủi ro trong thực hiện dự án PPP, ông Lê Văn Tăng cho rằng, tất cả các rủi ro trong dự án PPP cần được xác định trong Bảng thống kê rủi ro và mỗi rủi ro phải được phân bổ cho các bên. Bảng thống kê rủi ro sẽ được sử dụng để lập cơ cấu dự án và xác định mô hình tài chính, thanh toán, quản lý cũng như xử phạt trong hợp đồng dự án.

Quang Minh

ngocthanh