Hướng dẫn kiềm chế tham nhũng trong mua sắm công của TI (Kỳ 4): Nguyên tắc trách nhiệm giải trình và các tiêu chuẩn tối thiểu

Trách nhiệm giải trình là một trong những nguyên tắc cơ bản được đề cập tới trong cuốn sách "Kiềm chế tham nhũng trong mua sắm công - Hướng dẫn thực hành" phát hành năm 2014
Hướng dẫn kiềm chế tham nhũng trong mua sắm công của TI (Kỳ 4): Nguyên tắc trách nhiệm giải trình và các tiêu chuẩn tối thiểu

Trách nhiệm giải trình là một trong những nguyên tắc cơ bản được đề cập tới trong cuốn sách "Kiềm chế tham nhũng trong mua sắm công - Hướng dẫn thực hành" phát hành năm 2014 của Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI).

Trách nhiệm giải trình có nghĩa là chính phủ, các cơ quan thuộc chính phủ, các cán bộ, công chức phải chịu trách nhiệm đối với các quyết định và hành vi trong phạm vi thẩm quyền của mình. Có rất nhiều cách để thúc đẩy trách nhiệm giải trình như:

(i) Yêu cầu lưu giữ các quyết định đã ban hành trong quá trình mua sắm và lý do ra quyết định cho phép rà soát lại những quyết định trên;

(ii) Đưa ra các cơ chế giúp phát hiện và điều tra tham nhũng trong mua sắm công, và có giá trị răn đe cao;

(iii) Xây dựng một hệ thống thực thi các quy định về mua sắm công, bao gồm chế độ giám sát độc lập và sử dụng các biện pháp trừng phạt hiệu quả, tương xứng, có tính răn đe nhằm làm giảm nguy cơ đưa hoặc nhận hối lộ trong quá trình mua sắm;

(iv) Sử dụng biện pháp bãi nhiệm các cá nhân hoặc tước quyền được trao hợp đồng đối với các doanh nghiệp, đồng thời áp dụng các hình phạt dân sự và hình sự, kể cả phạt tiền và phạt tù, nhằm trừng phạt nghiêm khắc những hành vi vi phạm.

Cuốn sách hướng dẫn cũng đưa ra những tiêu chuẩn tối thiểu đối với nguyên tắc trách nhiệm giải trình trong mua sắm công như sau:

(i) Cần thiết lập và duy trì các thủ tục hành chính hoặc tư pháp để có thể áp dụng các chế tài đối với những hành vi gian lận, hối lộ hoặc thông đồng để ngăn chặn có hiệu quả tham nhũng trong mua sắm công.

(ii) Các chế tài được sử dụng phải có hiệu quả, tương xứng và có tính răn đe và bao gồm phạt tiền và chế tài hình sự (nếu có) đối với các doanh nghiệp và cá nhân. Biện pháp trừng phạt phải bao gồm tịch thu lợi nhuận bất chính đã đạt được và tước quyền tham gia đấu thầu trong một khoảng thời gian cụ thể. Ở mức tối thiểu, chính phủ các nước phải tôn trọng danh sách doanh nghiệp bị tước quyền trao hợp đồng của các tổ chức tài chính quốc tế. Thông tin về các biện pháp trừng phạt đã được áp dụng nên được công bố công khai.

(iii) Doanh nghiệp và các pháp nhân khác phải chịu trách nhiệm về hành vi tham nhũng của các nhân viên của mình.

(iv) Kiểm toán nội bộ và cơ quan kiểm toán bên ngoài phải hoạt động độc lập với nhau, các báo cáo của kiểm toán bên ngoài nên công bố công khai tới công chúng.

(v) Kiểm toán cần đánh giá cả thông tin tài chính và hiệu quả của việc thực hiện thủ tục mua sắm và cũng như việc thực hiện hợp đồng trên thực tế.

(vi) Cần đẩy mạnh sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự vào việc giám sát độc lập tất cả các giai đoạn của quy trình mua sắm. 

(vii) Trường hợp điều chỉnh hợp đồng về giá hoặc nội dung công việc vượt quá một ngưỡng nhất định (ví dụ, 15% giá trị hợp đồng) phải được giám sát và cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

(viii) Cần thiết lập thủ tục giải quyết khiếu nại trong mua sắm công, cho phép nhà cung cấp, nhà thầu có thể khiếu nại bất cứ giai đoạn nào của quy trình mua sắm. Thủ tục giải quyết khiếu nại không nên quá phức tạp, thời gian giải quyết không nên kéo dài hoặc tốn kém, phải có khả năng đình chỉ việc mua sắm cho đến khi một quyết định giải quyết khiếu nại được ban hành.

(ix) "Hệ thống cung cấp thông tin nội bộ" (Whistle-Blowing) là một phương tiện hữu hiệu giúp phòng chống tham nhũng. Theo TI, tất cả các nhân viên và người lao động trong khu vực công và tư nhân cần:

- Một kênh dễ tiếp cận và đáng tin cậy để báo cáo việc làm sai trái;

- Bảo vệ người cung cấp thông tin khỏi tất cả các hình thức trả thù;

- Cơ chế thúc đẩy cải cách, khắc phục những hạn chế của hệ thống pháp luật, chính sách hoặc bất cập về thủ tục và ngăn chặn hành vi vi phạm trong tương lai.

ThS. Tào Thị Huệ

Bộ môn Pháp luật thương mại hàng hóa và dịch vụ quốc tế

Trường Đại học Luật Hà Nội

ngocthanh